USG – kiedy robić badanie?

Ultrasonografia, znana powszechnie jako USG, jest jednym z najczęściej wykonywanych badań obrazowych we współczesnej medycynie. Nic dziwnego – to bezpieczne i nieinwazyjne badanie dostarcza lekarzom wielu cennych informacji o stanie narządów wewnętrznych. USG wykorzystuje fale ultradźwiękowe do tworzenia obrazów wnętrza ciała, dzięki czemu pozwala na wykrycie różnych nieprawidłowości już we wczesnym etapie. Współcześnie aparaty USG znajdują się w większości placówek medycznych – od dużych szpitali po prywatne gabinety. Dzięki temu badanie to jest bardzo dostępne i często można je wykonać bez długiego oczekiwania na termin. USG jest również badaniem stosunkowo niedrogim w porównaniu do innych metod obrazowych – w razie potrzeby można je wykonać prywatnie za kilkadziesiąt lub kilkaset złotych, a posiadając skierowanie od lekarza, również bezpłatnie (w ramach NFZ). W tym przewodniku wyjaśniamy, kiedy warto wykonać badanie USG, zarówno w celach profilaktycznych, jak i diagnostycznych. Omówimy zalecane terminy wykonywania poszczególnych rodzajów USG oraz sytuacje, w których takie badanie jest szczególnie przydatne.

Czym jest badanie USG?

Badanie USG (ultrasonograficzne) polega na wykorzystaniu fal dźwiękowych o wysokiej częstotliwości do uwidocznienia narządów wewnętrznych na ekranie. Lekarz przykłada do ciała specjalną głowicę, która wysyła i odbiera fale ultradźwiękowe. Sygnały te przetwarzane są następnie na ruchomy obraz – widzimy na nim przekrój badanej okolicy ciała w czasie rzeczywistym. Badanie ultrasonograficzne jest całkowicie bezbolesne i trwa zazwyczaj od kilku do kilkunastu minut, w zależności od zakresu badania. Co ważne, USG nie emituje promieniowania rentgenowskiego, więc może być powtarzane wielokrotnie bez szkody dla zdrowia. Z tego powodu ultrasonografia znajduje szerokie zastosowanie zarówno w diagnostyce chorób, jak i w rutynowej profilaktyce.

Ultrasonografię wykorzystuje się w wielu dziedzinach medycyny – od ginekologii i położnictwa, przez diagnostykę jamy brzusznej, tarczycy, piersi, układu naczyniowego, aż po ortopedię czy kardiologię. Obraz USG pozwala ocenić kształt, wielkość i strukturę badanych narządów, a także wykryć ewentualne zmiany patologiczne, takie jak guzy, torbiele, zgrubienia, kamienie czy płyn w jamach ciała. Dzięki temu badanie to pomaga lekarzom szybko postawić diagnozę lub monitorować przebieg leczenia.

Wskazania do wykonania USG

Istnieje wiele sytuacji, w których lekarz może zlecić badanie USG. W praktyce ultrasonografię wykonuje się zarówno u osób zdrowych (profilaktycznie), jak i przy podejrzeniu konkretnych schorzeń. Oto najczęstsze wskazania do USG:

Bóle i nietypowe dolegliwości – przewlekłe lub nawracające bóle w obrębie ciała o nieustalonej przyczynie (np. bóle brzucha, bóle w klatce piersiowej, silne bóle głowy) często skłaniają lekarza do zlecenia odpowiedniego USG. Jeśli dolegliwości mają charakter miejscowy (np. ból w prawym boku), ultrasonografia pomoże zajrzeć do środka i poszukać ich źródła. Przykładowo, przy bólach brzucha zleca się USG jamy brzusznej, a przy podejrzeniu przyczyny naczyniowej (np. zawroty głowy) – USG Doppler tętnic szyjnych.
Trudności z zajściem w ciążę – w diagnostyce niepłodności ultrasonografia odgrywa ważną rolę. U kobiet dzięki USG można monitorować dojrzewanie pęcherzyków i potwierdzić owulację, a także ocenić ewentualne nieprawidłowości w macicy i jajnikach (np. policystyczne jajniki, mięśniaki). U mężczyzn z kolei USG jąder wykrywa zmiany mogące wpływać na płodność (np. żylaki powrózka nasiennego).
Nieprawidłowe wyniki badań – niepokojące odchylenia w badaniach krwi lub moczu (np. znacznie podwyższone enzymy wątrobowe, krew w moczu, wysoki poziom markerów nowotworowych) często wymagają pogłębionej diagnostyki obrazowej. USG pomaga wtedy szukać przyczyny – może np. wykazać powiększenie lub zmiany w narządzie odpowiedzialnym za złe wyniki.
Wyczuwalne zmiany w badaniu fizykalnym – jeśli pacjent lub lekarz wyczuje palpacyjnie jakiś guz, zgrubienie lub powiększenie narządu (np. guzek w piersi, powiększoną tarczycę, powiększoną śledzionę), USG jest naturalnym kolejnym krokiem w diagnostyce, pozwalającym ocenić charakter takiej zmiany.
Urazy i kontuzje – po urazach jamy brzusznej (np. w wypadku komunikacyjnym) wykonuje się USG, by sprawdzić, czy nie doszło do uszkodzenia narządów wewnętrznych lub krwawienia wewnątrz jamy brzusznej. W ortopedii USG pomaga ocenić uszkodzenia mięśni, więzadeł i ścięgien (np. zerwanie mięśnia, krwiak w tkankach).
Ciąża – ultrasonografia położnicza jest standardem opieki nad ciężarną. USG wykonuje się m.in. w celu potwierdzenia i datacji ciąży, oceny rozwoju płodu oraz wykluczenia wad wrodzonych. (Szczegółowy harmonogram badań USG w ciąży omawiamy w dalszej części artykułu.)
Kontrola wcześniej stwierdzonych zmian – jeśli pacjent ma już zdiagnozowaną zmianę (np. torbiel na nerce, mięśniaki macicy, guzki tarczycy), to regularne badania USG pozwalają monitorować, czy zmiany te nie powiększają się lub czy nie pojawiają się nowe.

Lekarz każdorazowo decyduje, czy w danej sytuacji klinicznej badanie USG jest potrzebne. Warto pamiętać, że ultrasonografia często bywa pierwszym wyborem w diagnostyce obrazowej – ze względu na bezpieczeństwo i łatwą dostępność. W razie wątpliwości diagnostycznych, po USG mogą być zlecone dalsze badania, takie jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny. Jednak w wielu przypadkach to właśnie USG wystarcza, by postawić trafną diagnozę.

Profilaktyczne badania USG

Ultrasonografii można używać nie tylko do diagnozowania istniejących objawów, ale także profilaktycznie, czyli w celu wykrycia ewentualnych problemów zdrowotnych, zanim jeszcze pojawią się objawy. Wczesne wykrycie zmian chorobowych – szczególnie guzów i nowotworów – daje szansę na mniej inwazyjne leczenie i pełne wyleczenie. Dlatego specjaliści zalecają, aby pewne badania USG wykonywać regularnie nawet u osób, które czują się zdrowo. W ostatnich latach dzięki rozwojowi technologii i programom zdrowotnym ultrasonografia stała się szeroko dostępna nawet w mniejszych miejscowościach, co dodatkowo zachęca do regularnych badań. Poniżej przedstawiamy najważniejsze badania ultrasonograficzne, które warto wykonywać co pewien czas w ramach profilaktyki.

Zalecana częstotliwość wybranych badań USG u osób dorosłych:

USG ginekologiczne – raz na 12 miesięcy (corocznie) u kobiet (po rozpoczęciu współżycia lub ukończeniu 20 lat).
USG piersi – raz na 12 miesięcy u kobiet (po 30. roku życia; u młodszych co 1–2 lata, zależnie od zaleceń lekarza).
USG jamy brzusznej – raz na 2–3 lata profilaktycznie; po 50. roku życia wskazane co roku.
USG tarczycy – co 2–3 lata (częściej, jeżeli istnieją czynniki ryzyka lub stwierdzono drobne zmiany wymagające obserwacji).
USG jąder – brak ścisłych zaleceń czasowych; mężczyźni powinni co miesiąc samodzielnie badać jądra palpacyjnie, a USG wykonywać od razu w przypadku wykrycia niepokojącej zmiany lub dolegliwości.
USG prostaty – brak badań przesiewowych; wykonywane według wskazań (najczęściej po 50-tce, zwłaszcza przy objawach ze strony układu moczowego lub podwyższonym stężeniu PSA).

USG jamy brzusznej

Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej pozwala ocenić stan takich narządów jak wątroba, pęcherzyk żółciowy, drogi żółciowe, trzustka, śledziona, nerki oraz duże naczynia (aorta brzuszna). USG jamy brzusznej przydaje się do wczesnego wykrycia zmian, które przez długi czas mogą nie dawać objawów – na przykład kamieni żółciowych, zmian na wątrobie (naczyniaków, torbieli), guzów nerek czy tętniaka aorty. Przy okazji takiego USG można wykryć także np. stłuszczenie wątroby (często związane z otyłością) lub niewielkie zmiany, które nie dają objawów klinicznych. U mężczyzn powyżej 65. roku życia (zwłaszcza palących) zaleca się wykonanie choć raz USG aorty brzusznej w celu wykluczenia tętniaka – badanie brzucha pozwala uwidocznić również tę największą tętnicę i ocenić, czy jej średnica nie jest patologicznie poszerzona. Profilaktycznie zaleca się wykonywać pełne USG brzucha co 2–3 lata, a po ukończeniu 50. roku życia – nawet raz do roku. Z wiekiem wzrasta bowiem ryzyko chorób narządów jamy brzusznej, dlatego warto częściej się badać.

Oczywiście, niezależnie od badań profilaktycznych, na USG jamy brzusznej należy zgłosić się niezwłocznie w razie wystąpienia objawów, takich jak: przewlekłe lub ostre bóle brzucha, wyczuwalny guz w jamie brzusznej, długotrwałe wzdęcia, zażółcenie skóry i oczu (żółtaczka) czy krew w moczu. Badanie USG pomoże ustalić przyczynę dolegliwości. Przykładowo, w przypadku bólu w prawej górnej części brzucha USG może wykazać kamicę żółciową lub zmiany w wątrobie, a przy bólach w okolicy nerek – kamienie nerkowe lub zastoje moczu. Dzięki ultrasonografii jamy brzusznej można też rozpoznać zapalenie wyrostka robaczkowego, zmiany zapalne jelit (choć w tych przypadkach dokładniejsza bywa kolonoskopia lub tomografia) czy powiększenie węzłów chłonnych w jamie brzusznej.

Badanie USG jamy brzusznej jest całkowicie bezpieczne, więc w razie potrzeby można je wykonywać nawet kilkukrotnie w krótkim czasie. Standardowo trwa około 15–30 minut. Aby obraz był jak najbardziej czytelny, pacjent powinien się do niego odpowiednio przygotować (o czym piszemy w dalszej części). W trakcie badania lekarz przesuwa głowicę po skórze brzucha pokrytej żelem, a pacjent leży na plecach. Czasem może poprosić o zmianę pozycji lub wzięcie głębokiego oddechu, by lepiej uwidocznić niektóre narządy.

USG ginekologiczne (USG przezpochwowe)

Ultrasonografia ginekologiczna pozwala ocenić narządy rodne kobiety – macicę, jajniki, jajowody (pośrednio) oraz otaczające je struktury w miednicy mniejszej. Wykonuje się je zazwyczaj przezpochwowo (przy użyciu specjalnej wąskiej głowicy dopochwowej), co zapewnia dokładniejszy obraz niż klasyczne USG przez powłoki brzuszne. USG przezpochwowe jest podstawowym elementem opieki ginekologicznej. Specjaliści zalecają kobietom wykonywanie takiego badania przynajmniej raz do roku w ramach profilaktyki, nawet jeśli nie odczuwają żadnych dolegliwości. Regularne USG pomaga we wczesnym wykryciu zmian takich jak mięśniaki macicy, torbiele jajników, polipy endometrialne czy wady wrodzone macicy. W przypadku kobiet w ciąży, badanie ginekologiczne USG służy monitorowaniu rozwoju ciąży (więcej na ten temat w sekcji o USG w ciąży).

Najlepszym momentem na planowe, kontrolne USG ginekologiczne jest pierwsza faza cyklu miesiączkowego, tuż po zakończeniu krwawienia miesiączkowego. W tym czasie błona śluzowa macicy (endometrium) jest cienka, a ewentualne zmiany są lepiej widoczne. Dodatkowo jajniki są w fazie przedowulacyjnej, co ułatwia ocenę ich struktury. W trakcie miesiączki standardowo nie wykonuje się takiego badania (chyba że istnieją nagłe wskazania), natomiast pod koniec cyklu może być utrudniona interpretacja obrazu ze względu na pogrubiałe endometrium.

Poza profilaktyką, wskazaniami do pilnego wykonania USG ginekologicznego są m.in.: nieregularne cykle lub brak miesiączki, nietypowe krwawienia lub plamienia, bóle w dole brzucha o niewyjaśnionej przyczynie, podejrzenie ciąży pozamacicznej (np. przy bólu i dodatnim teście ciążowym), trudności z zajściem w ciążę (monitorowanie owulacji) czy kontrola po założeniu wkładki wewnątrzmacicznej (spirali). USG przezpochwowe umożliwia precyzyjne zlokalizowanie ciąży we wczesnym etapie (już od ok. 4–5 tygodnia ciąży widać pęcherzyk ciążowy) oraz ocenę stanu narządu rodnego po porodach lub zabiegach. Badanie to trwa zwykle kilka minut; pacjentka leży na fotelu ginekologicznym, a lekarz wprowadza głowicę dopochwową, co może powodować lekki dyskomfort, ale nie powinno być bolesne.

USG piersi

Badanie USG piersi jest podstawowym badaniem obrazowym piersi u młodszych kobiet (poniżej 40. roku życia) oraz ważnym uzupełnieniem mammografii u kobiet starszych. Ultrasonografia piersi pozwala wykryć już bardzo małe zmiany w piersiach – guzki, torbiele, zmiany lite czy zgrubienia – i ocenić ich charakter (np. odróżnić torbiel wypełnioną płynem od litego guzka). Lekarze zalecają, by profilaktyczne badanie USG piersi wykonywać raz w roku, zwłaszcza u kobiet po 30. roku życia. U młodszych kobiet również warto rozważyć kontrolne USG co 1–2 lata, zwłaszcza jeśli występują czynniki ryzyka (np. rak piersi w rodzinie). Regularne badania zwiększają szansę wykrycia zmian na wczesnym etapie, gdy są one w pełni wyleczalne.

Aby wynik USG piersi był jak najbardziej miarodajny, najlepiej zaplanować badanie w pierwszej połowie cyklu miesiączkowego (optymalnie między 5. a 15. dniem cyklu, licząc od pierwszego dnia miesiączki). Przed miesiączką piersi stają się często bardziej obrzmiałe i tkliwe pod wpływem hormonów, co może utrudniać badanie i powodować dyskomfort. W pierwszej połowie cyklu tkanka gruczołowa jest spokojniejsza hormonalnie, a ewentualne zmiany – lepiej widoczne. Oczywiście, jeśli pojawią się niepokojące objawy w piersiach, nie należy czekać na odpowiedni dzień cyklu, tylko jak najszybciej wykonać USG niezależnie od terminu. Do alarmujących objawów należą m.in.: wyczuwalny guzek lub zgrubienie w piersi lub pod pachą, wyciek z brodawki (poza okresem karmienia), zmiana kształtu lub wielkości piersi, wciągnięcie skóry lub brodawki, oraz ból jednej piersi (poza typową bolesnością przed miesiączką).

Badanie USG piersi trwa około 10–20 minut. Lekarz przesuwa głowicę po piersi pokrytej żelem, dokładnie oglądając całą strukturę gruczołu piersiowego oraz okoliczne węzły chłonne. Ultrasonografia jest bezpieczna w każdym okresie życia kobiety – można ją wykonywać również w ciąży i w okresie laktacji, jeśli zachodzi taka potrzeba diagnostyczna (np. gdy karmiąca mama wyczuje guzek, USG pomoże odróżnić zastój pokarmu od zmiany wymagającej leczenia). Wraz z upływem lat obie metody uzupełniają się: USG lepiej obrazuje gęstą tkankę gruczołową u młodszych kobiet, a mammografia wykrywa np. mikrozwapnienia charakterystyczne dla wczesnego raka. Dlatego po 40. roku życia zaleca się regularne korzystanie z obu badań – USG corocznie, a mammografii co 2 lata (chyba że lekarz zaleci inaczej). W razie wykrycia podejrzanej zmiany w USG, lekarz może zlecić dalszą diagnostykę (np. biopsję guzka pod kontrolą USG lub badanie mammograficzne, jeśli pacjentka ma odpowiedni wiek). Warto wspomnieć, że USG piersi wykonuje się także u mężczyzn – choć rak piersi u mężczyzny zdarza się rzadko, to diagnostyka guzka lub znacznej ginekomastii (powiększenia piersi) również opiera się na ultrasonografii.

USG tarczycy

Tarczyca to gruczoł, którego choroby są bardzo częste, zwłaszcza u kobiet. USG tarczycy jest najprostszym sposobem oceny struktury tego gruczołu – pozwala wykryć guzki, torbiele, powiększenie tarczycy (wole) czy cechy zapalenia. W celach profilaktycznych warto wykonać pierwsze USG tarczycy w młodej dorosłości (np. około 20–30 roku życia) jako badanie wyjściowe, a następnie powtarzać co 2–3 lata. Jeśli ktoś mieszka na obszarze z niedoborem jodu lub ma w rodzinie choroby tarczycy, może rozważyć badanie nawet częściej. Regularna kontrola ultrasonograficzna tarczycy pomaga wychwycić bezobjawowe zmiany guzkowe, zanim zaczną one wpływać na gospodarkę hormonalną lub dawać objawy uciskowe.

Wskazaniem do wcześniejszego wykonania USG tarczycy (poza planowym badaniem profilaktycznym) jest zaobserwowanie objawów mogących świadczyć o problemach z tarczycą. Należą do nich m.in.: wyczuwalny guzek lub powiększenie na szyi, uczucie ucisku w szyi, problemy z połykaniem, chrypka pojawiająca się bez innej przyczyny, nadmierna potliwość, chudnięcie lub tycie, kołatania serca, osłabienie i przewlekłe zmęczenie. Takie symptomy skłaniają do zbadania poziomów hormonów tarczycy oraz właśnie wykonania USG. Często zdarza się, że USG tarczycy ujawnia obraz typowy dla choroby Hashimoto (przewlekłego zapalenia tarczycy) – tarczyca jest wtedy niejednorodna, o obniżonej echogeniczności. Taka informacja, w połączeniu z wynikami badań krwi (np. przeciwciał przeciwtarczycowych), pomaga rozpoznać tę chorobę. Badanie ultrasonograficzne tarczycy trwa około 10 minut – pacjent leży na wznak z odsłoniętą szyją, a lekarz przesuwa niewielką głowicę po przedniej powierzchni szyi. Ultrasonografia wykaże ewentualne zmiany w tarczycy już od kilku milimetrów wielkości. Większość wykrywanych guzków jest łagodna, ale niektóre mogą wymagać dalszej diagnostyki (np. biopsji cienkoigłowej), dlatego nigdy nie należy ignorować zaleceń lekarza odnośnie dalszych badań.

USG jąder (moszny)

Ultrasonografia moszny jest podstawowym badaniem obrazowym u mężczyzn do oceny jąder, najądrzy oraz tkanek otaczających (worka mosznowego). Wykorzystuje się ją zarówno przy diagnostyce niepokojących objawów, jak i u pacjentów z grup ryzyka. Profilaktycznie młodzi mężczyźni powinni regularnie (co miesiąc) samodzielnie badać jądra dotykiem, aby wychwycić ewentualne guzki czy asymetrię. Jeśli cokolwiek wzbudza niepokój – np. wyczuwalna zmiana, powiększenie jednego jądra, ból lub uczucie ciężaru w mosznie – należy jak najszybciej wykonać USG jąder. Nawet jeśli nie ma objawów, mężczyźni obciążeni rodzinnie nowotworami jąder lub tacy, u których w dzieciństwie występowało niezstąpienie jąder (wnętrostwo), powinni rozważyć profilaktyczne USG raz na kilka lat dla pewności.

Badanie USG jąder pozwala wykryć zmiany takie jak guz nowotworowy jądra (to najważniejsze, gdyż wcześnie wykryty rak jądra jest wyleczalny w ponad 95%), a także torbiele najądrza, żylaki powrózka nasiennego czy wodniaki. USG jest też pomocne w diagnostyce przyczyny bólu jąder – może wykazać np. skręt powrózka nasiennego (stan nagły wymagający operacji) albo stan zapalny (zapalenie najądrza). USG jest również standardowym badaniem przy ocenie męskiej płodności – wykazuje wspomniane żylaki powrózka, które mogą obniżać jakość nasienia. Badanie wykonuje się w pozycji leżącej; lekarz przykłada głowicę do moszny posmarowanej żelem, ocenia kolejno oba jądra. Całość trwa około 10–15 minut. Ultrasonografia moszny nie wymaga specjalnego przygotowania i jest bezbolesna.

USG prostaty (gruczołu krokowego)

Gruczoł krokowy, czyli prostata, to narząd, który u mężczyzn po 50. roku życia często bywa źródłem problemów (przerost, nowotwór). USG prostaty pomaga ocenić wielkość i strukturę tego gruczołu. Badanie najczęściej wykonywane jest przezodbytniczo (transrektalnie) za pomocą specjalnej cienkiej głowicy, ponieważ taka technika daje najlepszy obraz prostaty. Profilaktycznie u mężczyzn po 50-tce zaleca się kontrolę prostaty – przede wszystkim badanie per rectum i oznaczanie PSA z krwi, natomiast USG transrektalne wykonuje się głównie wtedy, gdy są ku temu wskazania (np. nieprawidłowy wynik PSA, wyczuwalne zmiany w badaniu palcem, objawy ze strony układu moczowego).

Wskazaniami do wykonania USG prostaty są m.in.: utrudnione lub bolesne oddawanie moczu, bardzo częste oddawanie moczu nocą, słaby lub przerywany strumień moczu, krew w nasieniu lub moczu, bóle w kroczu. Takie objawy mogą sugerować znaczny przerost prostaty, stan zapalny lub inne nieprawidłowości. USG pokaże rozmiar gruczołu krokowego, ewentualne guzki czy obszary podejrzane. Jeśli istnieje podejrzenie raka prostaty, ultrasonografia transrektalna jest wykorzystywana także do celowanego pobrania wycinków (biopsji). Samo badanie USG transrektalne może być nieco krępujące, ale nie powinno sprawiać bólu – pacjent leży na boku, a lekarz ostrożnie wsuwa głowicę o średnicy ok. 2 cm do odbytnicy. Czas trwania to zwykle 10 minut. Przygotowanie obejmuje wykonanie lewatywy oczyszczającej na kilka godzin przed badaniem, aby w odbytnicy nie zalegały masy kałowe utrudniające obrazowanie.

USG Doppler (badanie naczyń krwionośnych)

Ultrasonografia Doppler, czyli badanie wykorzystujące efekt Dopplera, służy do oceny przepływu krwi w naczyniach. Pozwala zobrazować tętnice i żyły oraz zmierzyć prędkość przepływu krwi, co jest niezwykle przydatne w diagnostyce chorób układu krążenia. USG Doppler wykonuje się m.in. w następujących sytuacjach:

Podejrzenie żylaków i przewlekłej niewydolności żylnej – badanie żył kończyn dolnych w pozycji stojącej pozwala ocenić wydolność zastawek żylnych i potwierdzić obecność żylaków, co jest niezbędne przed podjęciem leczenia (np. skleroterapii czy operacji).
Objawy zakrzepicy żył głębokich – nagły ból, obrzęk i zaczerwienienie kończyny (zwłaszcza jednej łydki) to wskazanie do pilnego USG Doppler żył głębokich, aby wykluczyć lub potwierdzić skrzeplinę w żyle.
Diagnostyka miażdżycy tętnic – USG Doppler tętnic szyjnych zaleca się u osób z czynnikami ryzyka (nadciśnienie, palenie tytoniu, wysoki cholesterol) w średnim i starszym wieku, aby ocenić czy nie doszło do zwężeń (blaszek miażdżycowych), które grożą udarem. Również tętnice kończyn dolnych bada się u osób z tzw. „chromaniem przestankowym” (ból nóg przy chodzeniu ustępujący po odpoczynku) w celu potwierdzenia niedokrwienia z powodu miażdżycy.
Ocena tętnic nerkowych i trzewnych – przy nadciśnieniu opornym na leczenie wykonuje się czasem USG Doppler tętnic nerkowych, aby sprawdzić, czy zwężenie tych tętnic nie powoduje wysokiego ciśnienia. Doppler tętnic wątroby czy krezkowych może być zlecany przy podejrzeniu ich zwężenia lub w ocenie krążenia wrotnego (np. u chorych z marskością wątroby).
Ciąża wysokiego ryzyka – u kobiet w ciąży z podejrzeniem zaburzeń przepływów (np. podejrzenie stanu przedrzucawkowego, zahamowania wzrostu płodu) wykonuje się Doppler tętnic macicznych, pępowinowych i innych naczyń płodu, aby ocenić, czy dziecko otrzymuje odpowiednią ilość krwi i składników odżywczych.

Badanie Dopplerowskie jest bezpieczne i niebolesne, choć może trwać nieco dłużej niż standardowe USG (czasem 20–30 minut lub więcej, zależnie od zakresu). Pacjent może usłyszeć w trakcie badania dźwięki przepływu krwi w głośniku aparatu (przypominają szum lub pulsowanie). Do USG naczyń zazwyczaj nie trzeba się specjalnie przygotowywać, z wyjątkiem Dopplera aorty brzusznej i tętnic trzewnych – tu zaleca się być na czczo, podobnie jak do zwykłego USG jamy brzusznej, by gazy jelitowe nie zaburzały obrazu.

USG stawów i mięśni (układ mięśniowo-szkieletowy)

Ultrasonografia znajduje również zastosowanie w ocenie układu ruchu. USG stawów i mięśni pozwala uwidocznić struktury takie jak mięśnie, ścięgna, więzadła, kaletki maziowe oraz powierzchowne elementy stawów. Jest to badanie pierwszego wyboru przy wielu urazach sportowych i przeciążeniach. Na przykład, gdy podejrzewamy zerwanie ścięgna (np. ścięgna Achillesa) lub uszkodzenie mięśnia (np. naderwanie mięśnia uda), USG potwierdzi diagnozę i pokaże dokładną lokalizację oraz rozległość uszkodzenia. Również przy bólu barku ultrasonografia pozwala ocenić stan stożka rotatorów (grupy ścięgien w barku) i wykryć ewentualne naderwania.

USG jest pomocne także w diagnostyce stanów zapalnych stawów – uwidacznia obecność płynu (wysięku) w stawie, zgrubienia błony maziowej w przebiegu zapalenia reumatoidalnego, a nawet nadżerki kostne na krawędziach stawu. W ortopedii dziecięcej wykonuje się USG stawów biodrowych u niemowląt – standardowo między 4. a 6. tygodniem życia – w celu wykluczenia dysplazji stawów biodrowych (wrodzonej wady, która nieleczona groziłaby później zwichnięciami stawu). Dzięki temu prostemu badaniu wiele dzieci unika poważnych problemów z chodzeniem w przyszłości, ponieważ dysplazję wykrytą wcześnie można skutecznie leczyć np. zakładając specjalną ortezę na nóżki niemowlaka. USG bywa również używane do diagnozowania przepuklin (np. pachwinowych) – pozwala wykryć nawet niewielką przepuklinę, która nie jest wyraźnie wyczuwalna, pokazując przemieszczenie się fragmentów narządów przez osłabioną powięź. Ponadto ultrasonografia często służy lekarzom do celowanego wykonywania różnych zabiegów – na przykład prowadzenia igły podczas punkcji (ściągania płynu z torbieli lub stawu) czy przy podawaniu leków w okolice ścięgien i stawów, aby zwiększyć precyzję i bezpieczeństwo takich procedur.

Badanie USG stawów czy mięśni trwa zwykle kilkanaście minut i nie wymaga szczególnych przygotowań. W zależności od badanej okolicy pacjent może zostać poproszony o zmianę pozycji ciała. Np. USG kolana wykonuje się na leżąco z wyprostowaną nogą, ale czasem także z ugięciem kolana pod kątem, by lepiej ocenić łąkotkę. USG narządu ruchu jest nieinwazyjne i można je powtarzać np. co kilka tygodni, by monitorować gojenie się urazu lub efekty rehabilitacji. Przykładowo, w przypadku kolana USG pozwoli stwierdzić obecność płynu w stawie, wykryć torbiel (np. torbiel Bakera w dole podkolanowym) czy uszkodzenie więzadła rzepki. Dla stawu barkowego ultrasonografia uwidoczni uszkodzenia stożka rotatorów, zapalenie kaletki podbarkowej lub złogi wapnia w ścięgnach (tzw. zwapnienia okołostawowe).

ECHO serca (USG serca)

Badanie echokardiograficzne, potocznie zwane ECHO serca, to nic innego jak ultrasonografia serca. Pozwala ono zobaczyć pracę serca na żywo – oglądać kurczące się jamy serca, pracę zastawek, przepływ krwi przez poszczególne struktury. ECHO serca ocenia anatomię serca (np. grubość ścian, wielkość komór i przedsionków) oraz jego funkcję (np. frakcję wyrzutową, czyli wydolność pompowania krwi). Wykorzystywane jest przede wszystkim do diagnostyki i monitorowania chorób układu krążenia. Wskazaniami do ECHO są m.in.: wady serca (wrodzone lub nabyte, np. stenoza zastawki, wypadanie płatka zastawki), niewydolność serca, przebyty zawał (ocena uszkodzenia serca), nadciśnienie tętnicze (dla oceny czy serce nie jest przeciążone), podejrzenie zapalenia mięśnia sercowego, omdlenia o niejasnej przyczynie, nieprawidłowy wynik EKG, szmery sercowe stwierdzone przez lekarza przy osłuchiwaniu. Profilaktycznie ECHO serca nie jest wykonywane u zdrowych osób bez wskazań – to już dość specjalistyczne badanie, zlecane gdy istnieje podejrzenie nieprawidłowości.

Echokardiografia przezklatkowa (podstawowy typ ECHO serca) wykonywana jest głowicą przykładną do klatki piersiowej, w pozycji leżącej na lewym boku. Badanie trwa około 15–30 minut. Czasami, dla lepszego uwidocznienia struktur (np. zastawek), wykonuje się echokardiografię przezprzełykową – wtedy przez usta wprowadza się sondę podobną do endoskopu, co wymaga krótkotrwałego znieczulenia gardła. Takie inwazyjne ECHO przeprzełykowe to jednak rzadkość, stosowane gdy zwykłe ECHO przez klatkę piersiową nie dostarcza wszystkich potrzebnych informacji. Standardowe USG serca jest bezpieczne i nie wymaga przygotowania. Warto dodać, że ultrasonografię serca stosuje się także w diagnostyce prenatalnej – gdy położnicze USG w ciąży wykaże podejrzenie wady serca u płodu, wykonuje się specjalistyczne ECHO płodu, aby dokładnie zbadać strukturę maleńkiego serca jeszcze przed narodzinami. Pacjent odczuwa jedynie lekkie zimno od żelu i ucisk głowicy na klatce piersiowej. Po badaniu echokardiograficznym kardiolog otrzymuje szczegółowe informacje, na podstawie których może wdrożyć odpowiednie leczenie lub zalecić dalsze kroki.

USG w ciąży – kiedy i ile razy?

Jedną z najbardziej rozpowszechnionych form ultrasonografii jest USG w ciąży. Badanie to jest absolutnie standardową procedurą podczas opieki nad kobietą ciężarną. Dzięki USG lekarz może monitorować rozwój płodu od najwcześniejszych tygodni, oceniać jego anatomię oraz wykrywać ewentualne nieprawidłowości rozwojowe. Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w prawidłowej ciąży powinno wykonać się co najmniej trzy badania USG na przestrzeni dziewięciu miesięcy:

USG w I trymestrze – wykonywane między 11. a 14. tygodniem ciąży (optymalnie ok. 12. tygodnia). Jest to tzw. USG genetyczne, podczas którego lekarz ocenia przezierność karkową płodu, kość nosową oraz podstawowe struktury anatomiczne. Pozwala to oszacować ryzyko wad genetycznych (np. zespołu Downa) i określić dokładny wiek ciąży. Często razem z tym USG wykonuje się testy biochemiczne z krwi matki w ramach tzw. testu podwójnego lub zintegrowanego.
USG w II trymestrze – wykonywane między 18. a 22. tygodniem ciąży. Nazywane jest potocznie „połówkowym” lub badaniem połówkowym, ponieważ wypada w okolicach połowy ciąży. To bardzo dokładne badanie anatomii płodu: lekarz sprawdza wszystkie narządy dziecka (mózg, serce, kręgosłup, żołądek, nerki, kończyny itd.), by wykluczyć wady rozwojowe. Ocenia też położenie łożyska, ilość płynu owodniowego i ogólny wzrost płodu.
USG w III trymestrze – wykonywane około 28.–32. tygodnia (niektóre źródła podają przedział 30.–34. tydzień). Jego celem jest ocena dobrostanu płodu pod koniec ciąży – sprawdzenie, czy dziecko rośnie prawidłowo (W polskich standardach opieki okołoporodowej wspomina się nawet o czwartym badaniu USG po 40. tygodniu ciąży, jeśli pacjentka nie urodziła do tego czasu, w celu oceny dobrostanu przenoszonej ciąży.), ocena szacunkowej masy płodu, położenia płodu (główkowe czy pośladkowe), ponowna ocena łożyska i ilości wód płodowych. Dzięki temu badaniu można wykryć np. zahamowanie wzrostu płodu czy niewydolność łożyska.

Oprócz powyższych trzech badań, często wykonuje się również USG bardzo wczesnej ciąży – już między 6. a 8. tygodniem – w celu potwierdzenia obecności żywego zarodka, określenia jego liczby (ciąża pojedyncza czy mnoga) oraz wykluczenia ciąży ektopowej (pozamacicznej). To USG wykonuje się dopochwowo; można wówczas zobaczyć pęcherzyk ciążowy, a od ok. 6. tygodnia także bijące serduszko zarodka. W trzecim trymestrze zdarza się, że lekarz zleca dodatkowe USG około 36.–38. tygodnia, aby sprawdzić położenie płodu przed porodem (zwłaszcza jeśli istnieje podejrzenie położenia miednicowego lub poprzecznego) albo ocenić przyrost wagi dziecka u kobiet z cukrzycą ciążową. Ponadto po terminie porodu, jeśli ciąża jest przenoszona, co kilka dni wykonuje się KTG i USG, aby monitorować dobrostan płodu. W praktyce lekarze często przeprowadzają więcej badań ultrasonograficznych niż to minimum – na każdej wizycie kontrolnej w ciąży można dowiedzieć się czegoś nowego o rozwoju malucha lub ocenić szybko stan łożyska i płynu owodniowego, więc USG stanowi nieocenione narzędzie w monitorowaniu ciąży.

Należy podkreślić, że badanie USG w ciąży jest całkowicie bezpieczne zarówno dla matki, jak i dla dziecka. Można je wykonywać wielokrotnie, jeśli jest taka potrzeba – np. w ciążach powikłanych lekarze nieraz kontrolują sytuację co tydzień lub częściej. Ultradźwięki nie szkodzą dziecku, a korzyści z monitorowania ciąży są ogromne. Dla rodziców USG to także często okazja, by zobaczyć twarz swojego malucha przed narodzinami – szczególnie przy użyciu aparatury 3D/4D, która tworzy trójwymiarowy obraz płodu. Takie USG 3D/4D najczęściej wykonuje się między 20. a 30. tygodniem ciąży, gdy dziecko jest już dostatecznie duże, ale ma jeszcze trochę miejsca w macicy i można uchwycić je w całości. Pod koniec ciąży 3D służy głównie do oglądania wybranych części ciała (np. twarzy) w detalach.

Ultrasonografia u dzieci

Badania USG odgrywają ważną rolę również w pediatrii. U dzieci i niemowląt ultrasonografia jest metodą z wyboru, ponieważ jest bezpieczna (brak promieniowania) i nie wymaga unieruchomienia dziecka na długi czas tak jak np. rezonans. Wiele badań przesiewowych u najmłodszych opiera się na USG – dzięki temu można wcześnie wykryć pewne wady wrodzone lub powikłania okołoporodowe.

Przykładowe badania USG u dzieci

USG przezciemiączkowe (USG główki niemowlęcia) – wykonywane przez niezarośnięte ciemiączko na głowie dziecka. Pozwala ocenić strukturę mózgu u noworodków i niemowląt. Stosuje się je rutynowo u wcześniaków (w celu wykluczenia krwawień do mózgu) oraz przy podejrzeniu wodogłowia lub innych nieprawidłowości. USG przezciemiączkowe może wykazać np. powiększone komory mózgu, torbiele, wady rozwojowe struktury mózgowych. Jest bezbolesne i trwa kilka minut, zazwyczaj dziecko może być trzymane na rękach rodzica w trakcie badania.
USG stawów biodrowych u niemowląt – standardowe badanie przesiewowe, wykonywane około 6. tygodnia życia. Służy do wczesnego wykrycia dysplazji stawów biodrowych. Badanie jest szybkie, polega na ułożeniu malucha w specjalnej pozycji i ocenie ukształtowania głowy kości udowej oraz panewki stawu biodrowego. Dzięki temu badaniu wiele dzieci z niewielką dysplazją może być szybko leczonych (np. noszeniem rozwórki) i uniknąć operacji w późniejszym wieku.
USG jamy brzusznej u dzieci – wykonywane przy różnych wskazaniach, np. u niemowląt z nawracającymi wymiotami (w celu wykluczenia przerostu odźwiernika – pylorostenozy), u dzieci z bólem brzucha (USG pomoże zdiagnozować np. zapalenie wyrostka, wgłobienie jelit u małych dzieci czy kamienie w układzie moczowym). Ponadto po przebyciu pierwszego zakażenia układu moczowego u dziecka zaleca się wykonanie USG nerek i pęcherza, aby sprawdzić czy nie ma wad anatomicznych (np. odpływów pęcherzowo-moczowodowych, zwężeń, podwójnych układów) predysponujących do infekcji. Badanie jamy brzusznej u dziecka wymaga podobnego przygotowania jak u dorosłych (najlepiej na czczo, niemowlętom można pominąć jedno karmienie tuż przed USG). Czasami dla uspokojenia malucha pomaga podanie smoczka lub zabawki w trakcie badania.
USG tarczycy, węzłów chłonnych i inne – u dzieci wykonuje się także USG szyi przy podejrzeniu powiększenia tarczycy lub węzłów chłonnych (np. węzły chłonne szyjne w przebiegu infekcji mogą być bardzo duże i USG pomaga ocenić ich charakter). USG moszny wykonuje się u chłopców np. przy podejrzeniu wodniaka jądra lub u nastolatków z bólem w mosznie (podejrzenie skrętu jądra albo zapalenia). Ultrasonografia jest bardzo wszechstronna – w razie potrzeby można zbadać praktycznie każdą okolicę ciała dziecka, bez obaw o skutki uboczne.

Jak przygotować się do badania USG?

Przygotowanie do badania USG zależy od jego rodzaju oraz od tego, którą część ciała będziemy obrazować. Wiele badań ultrasonograficznych nie wymaga żadnych specjalnych przygotowań, ale są i takie, do których trzeba się odpowiednio zgłosić. Oto najważniejsze zasady:

USG jamy brzusznej – na to badanie należy zgłosić się na czczo, czyli nie jeść przez około 6–8 godzin przed badaniem. Ostatni lekki posiłek (np. kanapka) najlepiej zjeść poprzedniego dnia wieczorem, najpóźniej do godziny 18–20. Nie należy też pić napojów gazowanych ani słodzonych w dniu badania – dozwolona jest woda niegazowana, ale w umiarkowanych ilościach. Powód tych zaleceń to fakt, że pokarm i gazy w przewodzie pokarmowym utrudniają obrazowanie narządów (zwłaszcza trzustki i pęcherzyka żółciowego). Dodatkowo często zaleca się zażycie leków zmniejszających wzdęcia (np. kapsułek Espumisan zawierających symetykon) dzień przed i w dniu badania, aby usunąć nadmiar gazów z przewodu pokarmowego. Jeśli badane mają być też narządy miednicy (np. pęcherz moczowy, macica) przez powłoki brzuszne, dobrze jest mieć umiarkowanie pełny pęcherz – wypić około 1 litr wody na godzinę przed badaniem i nie oddawać moczu. Wypełniony pęcherz działa jak „okno akustyczne” poprawiające widoczność macicy i jajników przez brzuch.
USG przezpochwowe (ginekologiczne) – tu przeciwnie, pęcherz moczowy powinien być pusty, aby nie zasłaniał narządów miednicy. Przed planowanym badaniem warto więc skorzystać z toalety. Nie jest wymagane bycie na czczo. Dobrze jest zadbać o higienę intymną przed wizytą, choć standardowo pacjentka i tak otrzymuje jednorazową osłonkę na głowicę dopochwową.
USG piersi, tarczycy, węzłów chłonnych, stawów itp. – te badania nie wymagają specjalnego przygotowania. Warto ubrać się tak, by łatwo można było odsłonić badaną okolicę (np. na USG tarczycy wybrać bluzkę z większym dekoltem lub rozpinaną, na USG piersi nie zakładać jednoczęściowej sukienki itp.). Przed USG piersi nie stosujemy żadnych balsamów ani kremów na skórę biustu w dniu badania, bo mogą one zakłócić kontakt głowicy ze skórą.
USG Doppler naczyń – również z reguły nie wymaga szczególnego przygotowania. Wyjątkiem jest USG Doppler aorty brzusznej i naczyń jamy brzusznej – tu obowiązują podobne zasady jak do USG jamy brzusznej (czyli bycie na czczo, unikanie gazowanych napojów). Przy badaniu tętnic szyjnych warto nie palić papierosów ani nie pić mocnej kawy na kilka godzin przed, gdyż nikotyna i kofeina mogą wpływać na średnicę naczyń.
USG przezodbytnicze prostaty – jak wspomniano wyżej, wymaga wykonania oczyszczającej lewatywy na kilka godzin przed badaniem, aby jelito końcowe było puste. Zaleca się też powstrzymać od jedzenia ciężkostrawnych posiłków w dniu badania, choć pełne bycie na czczo nie jest konieczne.

Przed każdym badaniem USG warto zabrać ze sobą poprzednie wyniki badań obrazowych (USG, ale też np. wyniki TK, MR, jeśli dotyczą tej okolicy ciała). Dzięki temu lekarz opisujący USG może porównać nowe obrazy z wcześniejszymi i ocenić, czy zaszły jakieś zmiany. Jeśli pacjent przyjmuje na stałe jakieś leki, powinien zażyć je o zwykłej porze (popijając niewielką ilością wody) – bycie „na czczo” dotyczy jedzenia, a nie leków, dlatego nie wolno pomijać ważnych dawek. Warto ubrać się wygodnie na badanie, tak aby łatwo można było odsłonić odpowiednią okolicę (np. dwuczęściowy strój zamiast jednoczęściowej sukienki przy USG brzucha, co ułatwi podwinięcie ubrania). Na samo badanie najlepiej przyjść kilka minut przed czasem, aby na spokojnie zarejestrować się i przygotować do wejścia.

Czy badanie USG jest bezpieczne?

Tak – ultrasonografia jest uznawana za jedną z najbezpieczniejszych metod diagnostycznych. Fale ultradźwiękowe używane w medycynie nie mają właściwości szkodliwych dla organizmu. W odróżnieniu od promieniowania rentgenowskiego czy promieniowania w tomografii, ultradźwięki nie powodują jonizacji ani uszkodzeń tkanek. Ultrasonografia nie ma też praktycznie żadnych przeciwwskazań – można ją wykonać u każdego. Jedynym utrudnieniem mogą być rozległe rany lub oparzenia na skórze w miejscu przyłożenia głowicy, co uniemożliwia bezpośredni kontakt; w takich sytuacjach czasem trzeba odłożyć badanie do zagojenia skóry lub posiłkować się inną metodą diagnostyczną. Dlatego badanie USG jest całkowicie bezpieczne także dla kobiet w ciąży i płodu, a także dla noworodków i osób w każdym wieku. Można je powtarzać wielokrotnie nawet w krótkich odstępach czasu, jeśli zachodzi taka potrzeba.

Dotychczas nie stwierdzono żadnych powikłań wynikających z diagnostycznego stosowania ultradźwięków u ludzi. Jedyne środki ostrożności dotyczą badań Doppler w ciąży – przy długotrwałym przykładaniu głowicy Doppler do główki płodu teoretycznie mogłoby dojść do miejscowego przegrzania tkanek, jednak aparaty USG są tak kalibrowane, by unikać nadmiernej emisji energii. W praktyce więc nawet badania dopplerowskie u ciężarnych są bezpieczne, byle wykonywał je przeszkolony personel, który stosuje się do standardów. Dla pacjenta badanie USG jest komfortowe – jedyne odczucia to chłód żelu na skórze i lekki ucisk głowicy. Czasem, jeśli badany obszar jest tkliwy (np. przy urazie), ucisk może sprawić krótkotrwały dyskomfort, ale samo USG nie wiąże się z żadnym bólem ani ryzykiem.

Jak często można wykonywać USG?

Częstotliwość wykonywania USG zależy od kontekstu – inna jest dla badań profilaktycznych u osób zdrowych, a inna przy monitorowaniu wykrytej choroby. Jak już wspomnieliśmy, w celach profilaktycznych zaleca się pewne badania w określonych odstępach (np. raz w roku USG piersi i USG ginekologiczne u kobiet, co 2–3 lata USG tarczycy i jamy brzusznej, raz na rok po 50-tce USG jamy brzusznej). Jeśli jednak lekarz stwierdzi jakieś nieprawidłowości, może zalecić powtórzenie USG wcześniej, np. po 3 lub 6 miesiącach, aby ocenić dynamikę zmiany. W przypadku wielu chorób kontrolne USG wykonuje się co kilka miesięcy lub co rok.

Nie istnieje sztywna reguła, ile razy można maksymalnie wykonywać USG w ciągu miesiąca czy roku – ważne jest, by badanie miało uzasadnienie medyczne. Ponieważ nie szkodzi, pacjent może mieć wykonanych nawet kilkanaście USG w krótkim okresie, jeśli wymaga tego jego stan (przykładowo, przy urazach narządu ruchu ultrasonografię wykonuje się przed rehabilitacją i po niej, aby ocenić postępy leczenia). Ważne jest jednak, by nie nadużywać diagnostyki bez potrzeby – o tym, kiedy powtórzyć badanie, zawsze powinien decydować lekarz prowadzący, kierując się stanem pacjenta.

Ultrasonografia jest niezastąpionym narzędziem w nowoczesnej medycynie – pomaga zarówno we wczesnym wykrywaniu chorób, jak i w codziennej pracy lekarzy różnych specjalności. Wiedząc, kiedy robić badanie USG, możemy lepiej zadbać o swoje zdrowie: zgłosić się na profilaktyczną kontrolę w odpowiednim momencie lub nie zwlekać z diagnostyką, gdy pojawią się niepokojące objawy. Ultrasonografia pozwala zajrzeć w głąb organizmu dosłownie w kilkanaście minut, bez bólu i ryzyka. Warto korzystać z tego osiągnięcia medycyny – zarówno profilaktycznie, jak i wtedy, gdy dzieje się coś niepokojącego – by jak najlepiej zadbać o swoje zdrowie. Pamiętajmy, że decyzję o potrzebie badania USG najlepiej podejmować w porozumieniu z lekarzem, który oceni nasze indywidualne wskazania. Dzięki regularnym badaniom i szybkiemu reagowaniu na sygnały wysyłane przez organizm, mamy większą szansę na długie życie w zdrowiu.

usgbioder.pl