Rodzaje USG

Ultrasonografia (USG) to jedno z najczęściej wykonywanych badań diagnostycznych we współczesnej medycynie. Jest niezwykle wszechstronne, a przy tym bezpieczne i nieinwazyjne dla pacjenta.

Za pomocą USG można zajrzeć w głąb ciała i ocenić stan różnych narządów wewnętrznych, nie narażając pacjenta na szkodliwe promieniowanie. Dla większości z nas jest to badanie dobrze znane i często wykonywane – już przed narodzinami mamy z nim styczność (badania prenatalne w ciąży), a później korzystamy z ultrasonografii przy różnych dolegliwościach. USG jest z nami od dziesięcioleci – pierwsze aparaty ultrasonograficzne pojawiły się w medycynie już w latach 60. XX wieku – i trudno dziś wyobrazić sobie nowoczesną diagnostykę bez tego badania. Nic dziwnego, że badanie ultrasonograficzne stało się podstawowym narzędziem w diagnostyce wielu schorzeń – od rutynowych kontroli, przez monitorowanie ciąży, aż po skomplikowane przypadki wymagające precyzyjnej oceny narządów. W tym kompleksowym przewodniku omówimy, jak działa USG oraz przedstawimy różne rodzaje badań USG wraz z ich zastosowaniami.

Co to jest badanie USG?

Badanie USG (ultrasonograficzne) polega na obrazowaniu wewnętrznych struktur ciała za pomocą fal dźwiękowych o wysokiej częstotliwości, czyli ultradźwięków. W trakcie badania lekarz wykorzystuje specjalne urządzenie zwane aparatem ultrasonograficznym, składające się z konsoli z monitorem oraz sondy (głowicy) przykładanej do ciała pacjenta. Sonda emituje niesłyszalne dla ludzkiego ucha fale ultradźwiękowe, które przenikają przez tkanki organizmu. Gdy fale napotkają na granicę między różnymi tkankami (np. między narządem a otaczającą go tkanką), część z nich odbija się i powraca do sondy. Aparat rejestruje te odbite sygnały i na ich podstawie komputerowo rekonstruuje obraz przekroju badanego obszaru ciała.

Obraz z USG jest wyświetlany w czasie rzeczywistym na monitorze, co pozwala lekarzowi na bieżąco obserwować badany narząd podczas przesuwania sondą. Możliwe jest także zatrzymanie obrazu (zamrożenie klatki) w celu dokonania pomiarów czy wydrukowania zdjęcia. Dzięki temu USG doskonale nadaje się do oceny ruchomych struktur (np. bijącego serca czy przepływu krwi w naczyniach).

Badanie ultrasonograficzne jest bezbolesne – jedyne, co może odczuwać pacjent, to lekki ucisk sondy na skórze. Aby zapewnić lepszy kontakt sondy ze skórą i wyeliminować zakłócenia spowodowane obecnością powietrza, na skórę nakłada się specjalny żel do USG. Pacjent zazwyczaj leży lub siedzi w wygodnej pozycji w zależności od tego, która część ciała jest badana. Całe badanie trwa od kilku do kilkunastu minut (w zależności od rodzaju USG), a wynik w postaci opisu i ewentualnych zdjęć jest dostępny od razu po zakończeniu.

Zalety i bezpieczeństwo ultrasonografii

Ultrasonografia jest badaniem niezwykle bezpiecznym dla pacjenta. W przeciwieństwie do zdjęć rentgenowskich (RTG) czy tomografii komputerowej (CT), USG nie wykorzystuje promieniowania jonizującego, lecz fale dźwiękowe. Dzięki temu nie ma ryzyka uszkodzenia komórek ani materiału genetycznego – ultradźwięki nie wywołują znanych szkodliwych efektów w tkankach przy stosowanych dawkach diagnostycznych. Badanie USG można powtarzać wielokrotnie bez obaw o kumulację dawki promieniowania. Jest to szczególnie ważne u kobiet w ciąży oraz dzieci, u których ogranicza się stosowanie promieniowania rentgenowskiego.

Kolejną zaletą USG jest nieinwazyjność i brak bólu – do wykonania badania nie trzeba naruszać ciągłości skóry ani podawać znieczulenia. Pacjent nie musi obawiać się dyskomfortu; w większości przypadków jedyną niedogodnością może być chłód żelu nakładanego na skórę lub konieczność utrzymania danej pozycji ciała przez kilka minut. W odróżnieniu od badań wymagających wprowadzenia kontrastu, standardowe USG nie wymaga podawania kontrastowych środków chemicznych (istnieją co prawda specjalistyczne badania USG z kontrastem, ale w rutynowej diagnostyce stosuje się je rzadko).

USG wyróżnia się także uniwersalnością – można za jego pomocą badać wiele różnych narządów i tkanek. Aparaty ultrasonograficzne są mobilne lub łatwo dostępne w szpitalach i przychodniach, dzięki czemu można ich użyć nawet przy łóżku chorego. USG dostarcza obrazów w czasie rzeczywistym, co jest nieocenione np. przy ocenie pracy serca czy przepływu krwi. Pozwala także na bieżąco kierować igłą podczas biopsji (pobrania wycinka tkanki) – lekarz pod kontrolą obrazu USG może precyzyjnie nakłuć podejrzaną zmianę, minimalizując ryzyko powikłań. Dodatkowo, badanie USG jest relatywnie szybkie w wykonaniu, szeroko dostępne i tańsze od innych metod obrazowych, dlatego często stanowi diagnostykę pierwszego rzutu w wielu schorzeniach.

Ograniczenia badania USG

Mimo wielu zalet, ultrasonografia nie jest badaniem idealnym i ma pewne ograniczenia. Przede wszystkim fale ultradźwiękowe nie przenikają dobrze przez powietrze i kości (dlatego np. do wykrywania złamań kości nadal stosuje się klasyczne zdjęcia rentgenowskie). Oznacza to, że pewne obszary ciała są trudno dostępne dla USG – na przykład nie można ocenić wnętrza zdrowych płuc wypełnionych powietrzem (USG wykrywa jednak płyn w jamie opłucnej lub zmiany położone przy opłucnej) ani struktur znajdujących się wewnątrz czaszki u dorosłego. Kości czaszki blokują fale, stąd u dorosłych do badania mózgu stosuje się tomografię lub rezonans. Również gaz w jelitach bywa przeszkodą: wypełnione powietrzem pętle jelit zasłaniają leżące głębiej narządy jamy brzusznej. Z tego powodu żołądek, dwunastnica i dalsze odcinki jelit nie są dobrze oceniane w badaniu USG – do ich diagnostyki wykorzystuje się endoskopię lub badania kontrastowe. Ponadto skuteczność USG zależy od budowy pacjenta (u osób otyłych jakość obrazu bywa gorsza, bo fale muszą pokonać grubszą warstwę tkanki tłuszczowej) i od doświadczenia badającego lekarza. Ponadto USG zwykle nie pozwala na postawienie ostatecznej diagnozy co do charakteru wykrytej zmiany – np. gdy w badaniu stwierdzony zostanie guzek, często dopiero biopsja i badanie mikroskopowe tkanki odpowie, czy jest on łagodny, czy złośliwy. Innymi słowy, ultrasonografia wskazuje gdzie może tkwić problem, ale nie zawsze precyzuje jaki to problem, więc bywa wstępem do dalszych, bardziej szczegółowych badań. W razie wątpliwości diagnostycznych lekarz może zlecić dodatkowe badania obrazowe – takie jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny – które uzupełniają informacje uzyskane w USG.

Rodzaje badań USG

Istnieje bardzo wiele rodzajów badań ultrasonograficznych, ponieważ technika ta znajduje zastosowanie w praktycznie każdej dziedzinie medycyny. Poszczególne rodzaje USG można podzielić według badanej okolicy ciała lub według specjalnej techniki obrazowania. Poniżej przedstawiamy najważniejsze i najczęściej wykonywane rodzaje badań USG oraz ich zastosowania:

USG jamy brzusznej

USG jamy brzusznej to jedno z najczęściej zlecanych badań obrazowych. Pozwala ocenić stan narządów wewnętrznych znajdujących się w jamie brzusznej oraz wykryć ewentualne nieprawidłowości w ich budowie. Podczas ultrasonografii brzucha lekarz dokładnie ogląda takie narządy jak:

Wątroba – ocena wielkości, kształtu, struktury miąższu, wykrywanie guzów, torbieli czy stłuszczenia.
Pęcherzyk żółciowy i drogi żółciowe – sprawdzenie obecności kamieni żółciowych lub zastoju żółci.
Trzustka – ocena obrysów trzustki, wykrywanie zmian zapalnych lub guzów (choć trzustka nie zawsze jest dobrze widoczna u każdego pacjenta).
Śledziona – pomiar wielkości śledziony, wykrywanie powiększenia (splenomegalii) lub zmian ogniskowych.
Nerki – uwidocznienie nerek w celu diagnostyki kamieni nerkowych, torbieli, wad wrodzonych czy oznak zastoju moczu.
Duże naczynia krwionośne – przede wszystkim aorta brzuszna i jej główne odgałęzienia, co pozwala wykryć tętniaka aorty lub zmiany miażdżycowe.
Pęcherz moczowy – oceniany jest zazwyczaj pod kątem zalegania moczu po mikcji oraz ewentualnych zmian w ścianie pęcherza.
U kobiet w trakcie USG jamy brzusznej można pobieżnie zobrazować także macicę i jajniki (choć do dokładniejszej oceny narządów rodnych służy USG transwaginalne, o czym poniżej). U mężczyzn natomiast bywa w ograniczonym stopniu widoczna prostata przez powłoki brzuszne (dokładniejszą ocenę gruczołu krokowego umożliwia badanie przezodbytnicze).

USG jamy brzusznej jest badaniem o bardzo szerokim zastosowaniu. Wykonuje się je m.in. przy dolegliwościach bólowych brzucha o niejasnej przyczynie, podejrzeniu zapalenia wyrostka robaczkowego, chorobach wątroby i dróg żółciowych (takich jak kamica żółciowa), przy urazach brzucha, a także w diagnostyce nadciśnienia tętniczego (w celu wykluczenia zwężenia tętnic nerkowych). Pozwala wykryć guzy i torbiele narządów wewnętrznych, ocenić powiększenie narządów (np. wątroby czy śledziony) oraz stwierdzić obecność wolnego płynu w jamie otrzewnej (np. krwi lub płynu puchlinowego). Ze względu na swoją dostępność i zakres informacji, jakie dostarcza, USG jamy brzusznej często stanowi pierwszy etap diagnostyki przy wielu dolegliwościach w obrębie brzucha.

USG tarczycy

USG tarczycy jest podstawowym badaniem obrazowym służącym do oceny tarczycy – gruczołu położonego w przedniej części szyi, odpowiadającego za produkcję hormonów regulujących metabolizm. Ultrasonografia pozwala precyzyjnie zmierzyć wielkość tarczycy, ocenić jej kształt i strukturę oraz wykryć ewentualne zmiany ogniskowe. Lekarz wykonujący badanie może zidentyfikować guzki tarczycy, torbiele, obszary zapalne czy zwłóknienia. USG pokaże także, czy tarczyca jest powiększona (tzw. wole), i umożliwi ocenę stanu okolicznych węzłów chłonnych szyi.

Wskazaniem do USG tarczycy jest na przykład wyczucie palpacyjnie nieprawidłowości w obrębie szyi (guzków, powiększenia tarczycy), objawy sugerujące zaburzenia funkcji tarczycy (nadczynność lub niedoczynność), nieprawidłowe wyniki badań hormonalnych (TSH, FT3, FT4), a także kontrola stanu tarczycy u osób z już zdiagnozowanymi schorzeniami (np. chorobą Hashimoto czy po leczeniu operacyjnym raka tarczycy). Badanie to jest całkowicie bezpieczne i nie wymaga specjalnego przygotowania. Często stanowi pierwszy etap diagnostyki – jeżeli USG wykaże podejrzany guzek, można pod kontrolą obrazu wykonać biopsję cienkoigłową, by zbadać charakter zmiany. Ultrasonografię tarczycy wykonuje się także profilaktycznie u osób z grup ryzyka (np. w rodzinach obciążonych rakiem tarczycy) lub kontrolnie u pacjentów po leczeniu tarczycy (operacjach, jodoterapii), aby monitorować ewentualne nawroty choroby.

USG piersi

USG piersi (ultrasonografia gruczołów piersiowych) to badanie obrazowe piersi, które pozwala wykryć i ocenić zmiany takie jak guzki, zgrubienia, torbiele czy inne nieprawidłowości w tkance piersiowej. Jest szczególnie przydatne u młodszych kobiet, które mają przewagę tkanki gruczołowej w piersiach – u takich pacjentek mammografia bywa mniej czytelna, natomiast USG dobrze penetruje gęstą tkankę gruczołową. Ultrasonografię piersi zaleca się też jako badanie uzupełniające, gdy mammografia wykryje podejrzaną zmianę lub gdy podczas samobadania piersi kobieta zauważyła coś niepokojącego.

Podczas USG piersi lekarz może odróżnić zmiany łagodne (np. torbiele wypełnione płynem) od zmian litych, które mogą budzić większe podejrzenia. Badanie to odgrywa ważną rolę w profilaktyce raka piersi – zaleca się, by młode kobiety (do ok. 40. roku życia) wykonywały USG piersi regularnie co 1–2 lata. U kobiet starszych USG stanowi uzupełnienie mammografii, np. gdy obraz mammograficzny jest niejednoznaczny. Ultrasonografia piersi jest też wykorzystywana u kobiet w ciąży (gdy mammografia jest niewskazana) oraz do monitorowania już wykrytych łagodnych zmian (sprawdzanie, czy np. torbiel nie powiększa się z czasem). W przypadku znalezienia podejrzanej zmiany w piersi, możliwe jest również wykonanie biopsji cienko- lub gruboigłowej pod kontrolą USG, co pozwala na przebadanie wycinka tkanki i odróżnienie zmiany łagodnej od złośliwej. Często wykrywanymi zmianami łagodnymi w piersiach są np. torbiele (wypełnione płynem) lub gruczolakowłókniaki – lita, gumowata zmiana typowa u młodych kobiet.

USG ciążowe (prenatalne)

USG w ciąży jest jednym z najbardziej znanych zastosowań ultrasonografii. Dla przyszłych rodziców moment, gdy na monitorze USG po raz pierwszy widzą swoje dziecko, bywa niezwykle emocjonujący. Z medycznego punktu widzenia badanie ultrasonograficzne w ciąży (tzw. USG prenatalne) służy do monitorowania rozwoju płodu i oceny, czy ciąża przebiega prawidłowo. Standardowo zaleca się wykonanie trzech badań USG w kolejnych trymestrach ciąży:

Pierwsze USG ok. 11–14 tygodnia ciąży – tzw. USG genetyczne, podczas którego mierzy się m.in. przezierność karkową płodu oraz sprawdza obecność kości nosowej. Pozwala to ocenić ryzyko wad genetycznych (np. zespołu Downa) i określić dokładny wiek ciążowy.
Drugie USG ok. 18–22 tygodnia – tzw. USG połówkowe. Jest to bardzo dokładne badanie anatomii płodu: lekarz ogląda wszystkie narządy malucha (serce, mózg, nerki, kręgosłup, kończyny itd.), by wykluczyć ewentualne wady rozwojowe. Ocenia również lokalizację i budowę łożyska oraz ilość płynu owodniowego.
Trzecie USG ok. 28–32 tygodnia – ocenia wzrastanie płodu (szacunkową masę ciała dziecka), położenie płodu przed porodem, a także ponownie kontroluje główne narządy. Sprawdzana jest też ilość wód płodowych i przepływy krwi (Doppler) w pępowinie oraz naczyniach płodu, co pośrednio świadczy o stanie odżywienia i dotlenienia dziecka.

Oprócz tych podstawowych badań, USG wykonuje się zawsze wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania – np. przy bólu brzucha u ciężarnej, krwawieniach, podejrzeniu ciąży pozamacicznej na wczesnym etapie czy w ciąży mnogiej wymagającej częstszego monitorowania. Ultrasonografia umożliwia wczesne wykrycie wad wrodzonych u dziecka, nieprawidłowego położenia łożyska (np. łożyska przodującego), opóźnienia wzrostu płodu czy małowodzia i wielowodzia (zaburzeń w ilości płynu owodniowego). Jest to badanie całkowicie bezpieczne dla matki i dziecka – nie ma dowodów, by fale ultradźwiękowe szkodziły rozwijającemu się płodowi. Badanie USG pozwala także określić płeć dziecka – zazwyczaj jest to możliwe podczas badania w połowie ciąży (II trymestr), o ile ułożenie płodu na to pozwala. Dla wielu rodziców jest to jeden z wyczekiwanych momentów badania.

W ciąży często wykonuje się USG przez powłoki brzuszne, ale we wczesnych tygodniach (do ok. 10 tygodnia) dokładniejsze jest USG dopochwowe, gdyż pozwala lepiej uwidocznić mały zarodek. Nowoczesne aparaty umożliwiają także obrazowanie płodu w technice 3D, a nawet 4D (trójwymiarowy obraz ruchomy – swoisty film z życia płodu w łonie matki). Takie badania 3D/4D są zwykle opcjonalne i wykonywane między 24 a 32 tygodniem ciąży. Dla rodziców stanowią pamiątkę (można zobaczyć twarz dziecka w trójwymiarze), ale mają też wartość diagnostyczną – trójwymiarowy obraz może uwidocznić niektóre wady (np. rozszczep wargi) lepiej niż obraz 2D.

USG Dopplerowskie (USG Doppler)

USG Doppler jest specjalnym rodzajem ultrasonografii służącym do oceny przepływu krwi w naczyniach krwionośnych. W klasycznym badaniu USG widzimy przede wszystkim struktury anatomiczne, natomiast dzięki efektowi Dopplera można dodatkowo określić prędkość i kierunek przepływu krwi. Aparat USG Dopplerowskiego emituje fale ultradźwiękowe, które odbijają się od poruszających się krwinek – analiza częstotliwości powracających fal pozwala stwierdzić, z jaką szybkością i w którą stronę płynie krew w danym naczyniu. Wynik prezentowany jest graficznie (kolorowe obrazy przepływu nałożone na obraz naczynia) oraz akustycznie (urządzenie generuje dźwięk o tonie zależnym od prędkości krwi, co często słychać jako charakterystyczny szum podczas badania).

Doppler wykorzystuje się do badania zarówno tętnic, jak i żył. Przykładowe zastosowania:

USG Doppler tętnic szyjnych i kręgowych – ocena drożności tętnic zaopatrujących mózg. Pozwala wykryć zwężenia spowodowane miażdżycą (np. blaszki miażdżycowe w tętnicach szyjnych), które zwiększają ryzyko udaru mózgu.
USG Doppler tętnic kończyn dolnych – diagnostyka miażdżycy naczyń nóg u osób z chromaniem przestankowym (bólami łydek przy chodzeniu) lub cukrzycą. Ujawnia zwężenia tętnic i zaburzenia ukrwienia kończyn.
USG Doppler żył kończyn dolnych – wykonywane przy podejrzeniu zakrzepicy żył głębokich (DVT) lub ocenie niewydolności żylnej (żylaków). Umożliwia uwidocznienie skrzeplin w żyłach i ocenę pracy zastawek żylnych.
USG Doppler naczyń narządów wewnętrznych – np. tętnic nerkowych (w diagnostyce nadciśnienia nerkopochodnego), w położnictwie do oceny przepływów w tętnicach macicznych i pępowinowych (ważne przy podejrzeniu niewydolności łożyska, gdy płód słabiej rośnie).
USG Doppler serca – każda echokardiografia korzysta z Dopplera do pomiaru przepływów krwi przez zastawki i w obrębie jam serca, co pomaga wykrywać wady zastawkowe i oceniać nasilenie np. niedomykalności zastawek.

USG Dopplerowskie jest nieocenione w diagnostyce chorób układu krążenia. Dzięki niemu lekarz może wcześnie wykryć zwężenia lub niedrożności naczyń, ocenić stopień zaawansowania zmian miażdżycowych oraz monitorować efekty leczenia (np. bypassów czy stentów na tętnicach). Badanie Doppler, podobnie jak zwykłe USG, jest bezpieczne i bezbolesne. Czasem wymaga od pacjenta zmiany pozycji ciała lub wykonania prostych manewrów (np. wstrzymania oddechu na moment), aby uzyskać wyraźniejszy obraz przepływu w danym naczyniu.

USG nerek i pęcherza moczowego

Ultrasonografia jest podstawowym narzędziem obrazowania w urologii. USG nerek pozwala ocenić wielkość i budowę nerek, a także wykryć zmiany w ich obrębie. Lekarz może zdiagnozować kamienie nerkowe (widoczne często jako jasne struktury dające cień akustyczny), torbiele w nerkach, guzy (np. nowotwory nerki) czy poszerzenie układu kielichowo-miedniczkowego świadczące o zastoju moczu (np. w przypadku kamicy moczowodowej utrudniającej odpływ moczu z nerki). USG bywa również pomocne w ocenie ukrwienia nerek (przy wykorzystaniu opcji Doppler).

USG pęcherza moczowego wykonuje się często łącznie z USG nerek jako tzw. USG układu moczowego. Badanie pęcherza umożliwia ocenę grubości ściany pęcherza, wykrycie ewentualnych zmian wewnątrz (polipy, guzy) oraz – co bardzo istotne – sprawdzenie, czy pęcherz opróżnia się całkowicie podczas oddawania moczu. Pomiar zalegania moczu po mikcji (tzw. PVR – post void residual) pomaga diagnozować problemy z prostatą u mężczyzn lub zaburzenia funkcji pęcherza.

Wskazaniami do USG nerek i pęcherza są m.in. nawracające infekcje układu moczowego, krwiomocz (obecność krwi w moczu), kolka nerkowa (silny ból okolicy lędźwiowej), nadciśnienie tętnicze oporne na leczenie (w celu wykluczenia przyczyn nerkowych), a u mężczyzn także objawy sugerujące przerost prostaty (utrudnione oddawanie moczu).

W kontekście diagnostyki prostaty stosuje się specjalne badanie ultrasonograficzne wykonywane przez odbytnicę. USG prostaty (TRUS), czyli przezodbytnicza ultrasonografia gruczołu krokowego, pozwala bardzo dokładnie ocenić wielkość i strukturę prostaty, wykrywając nawet niewielkie guzki. TRUS jest często zlecany, gdy urolog podejrzewa łagodny przerost prostaty lub nowotwór tego gruczołu. Badanie to, choć odbywa się drogą doodbytniczą, jest dobrze tolerowane przez pacjentów – używa się cienkiej sondy, a samo badanie trwa kilka minut. Dzięki TRUS można także precyzyjnie nakierować igłę podczas biopsji prostaty.

USG stawów i mięśni (układ mięśniowo-szkieletowy)

USG stawów jest badaniem obrazowym, które pozwala ocenić struktury tworzące staw oraz tkanki go otaczające. Ultrasonografia świetnie obrazuje elementy miękkie, takie jak:

Więzadła – np. więzadła stawu kolanowego (badanie USG ujawni ich zerwanie lub naderwanie).
Ścięgna – można diagnozować zapalenia ścięgien, uszkodzenia (np. naderwanie ścięgna Achillesa) czy zmiany przeciążeniowe.
Mięśnie – USG wykrywa uszkodzenia mięśni, krwiaki pourazowe, a także napięcie lub zaniki mięśni.
Kaletki maziowe – ocenia obecność płynu lub stanu zapalnego w kaletkach okołostawowych.
Powierzchowne struktury kostne – co prawda kości jako takie lepiej ocenia RTG, ale w USG widać np. nierówności powierzchni w miejscach przyczepów więzadeł (entezopatie) czy osteofity przy krawędziach stawów.

Typowym zastosowaniem USG stawów jest diagnostyka urazów sportowych. Na przykład USG stawu kolanowego pozwala potwierdzić uszkodzenie więzadła rzepki, naderwanie mięśnia czworogłowego uda czy obecność płynu w jamie stawowej (tzw. „woda w kolanie”). W stawie barkowym USG wykaże uszkodzenia stożka rotatorów czy zapalenie kaletki podbarkowej. Ultrasonografia jest też pomocna w chorobach reumatycznych – np. w reumatoidalnym zapaleniu stawów można monitorować obecność wysięków i stan błony maziowej. Zaletą USG jest możliwość porównania chorego stawu ze zdrowym (badanie obu stron ciała) w czasie jednej wizyty.

Warto dodać, że nie wszystkie elementy stawu są dobrze widoczne w USG – np. wewnętrzne struktury kolana jak łąkotki czy chrząstka wymagają często oceny rezonansem magnetycznym. Mimo tego ograniczenia USG jest bardzo przydatne i powszechnie stosowane w diagnostyce narządu ruchu. USG układu mięśniowo-szkieletowego bywa wykorzystywane nie tylko do diagnostyki, ale i do terapii – pod kontrolą obrazu USG można precyzyjnie wykonać iniekcję dostawową (np. podać lek steroidowy w chory staw) lub zastrzyk w okolicę bolesnego ścięgna, zwiększając skuteczność i bezpieczeństwo takiego zabiegu.

USG serca (echokardiografia)

USG serca, zwane również echokardiografią lub w skrócie Echo serca, to podstawowe badanie obrazowe w kardiologii. Pozwala na nieinwazyjną ocenę anatomii i funkcji serca. Podczas echokardiografii lekarz przykłada głowicę USG do klatki piersiowej pacjenta (badanie przezklatkowe, tzw. TTE – transtoracic echocardiography) i uzyskuje obrazy czterech jam serca, zastawek oraz głównych naczyń wychodzących z serca.

Echokardiografia dostarcza wielu istotnych informacji:

Pozwala zmierzyć rozmiary jam serca (przedsionków i komór) oraz grubość ścian serca. Dzięki temu można wykryć np. przerost lewej komory (częsty w nadciśnieniu tętniczym) czy powiększenie jam serca spowodowane niewydolnością.
Uwidacznia zastawki serca – można ocenić, czy prawidłowo się otwierają i zamykają. USG wykrywa wady zastawkowe, takie jak zwężenie (stenoza) lub niedomykalność zastawek, a także obecność wegetacji (np. w infekcyjnym zapaleniu wsierdzia).
Ocena kurczliwości mięśnia sercowego – lekarz ocenia globalną pracę serca (czy pompuje krew prawidłowo) oraz ruchy poszczególnych segmentów ścian serca. Pozwala to stwierdzić np. obszary hipokinezy lub akinezy (czyli miejsca, które nie kurczą się prawidłowo, co bywa skutkiem przebytych zawałów).
Dzięki efektowi Dopplera echo serca mierzy prędkość i kierunek przepływu krwi w obrębie serca i dużych naczyń. Umożliwia to ocenę stopnia nasilenia wad zastawkowych (np. wyliczenie tzw. frakcji regurgitacji przy niedomykalności zastawki) oraz ciśnień w jamach serca. Dopplerowskie badanie przepływu pozwala także zdiagnozować przecieki wewnątrzsercowe (np. ubytek przegrody międzyprzedsionkowej powodujący nieprawidłowy przepływ krwi między przedsionkami).
USG serca wykrywa obecność płynu w worku osierdziowym (czyli w przestrzeni otaczającej serce). Nagromadzenie dużej ilości płynu w worku osierdziowym może upośledzać pracę serca (tamponada serca) i wymaga pilnej interwencji.

Echokardiografia jest badaniem niezbędnym przy diagnostyce większości chorób serca – m.in. choroby niedokrwiennej (po zawale, by ocenić uszkodzenie serca), w nadciśnieniu (ocena konsekwencji dla serca), przy podejrzeniu niewydolności serca, wad wrodzonych i nabytych serca, zapalenia mięśnia sercowego, kardiomiopatii i wielu innych. Badanie jest bezbolesne i można je powtarzać wielokrotnie. Standardowe echo wykonuje się w spoczynku, ale istnieje także echokardiografia obciążeniowa (stress echo), gdzie ocenia się serce przed i po wysiłku lub po podaniu leku przyspieszającego pracę serca – służy to wykrywaniu ukrytej choroby wieńcowej.

W niektórych sytuacjach, gdy obraz przez klatkę piersiową jest niewyraźny (np. u osób z otyłością lub deformacjami klatki) bądź gdy trzeba dokładniej obejrzeć trudno widoczne struktury (jak przedsionki czy zastawkę dwudzielną), wykonuje się USG przezprzełykowe (TEE – transesophageal echocardiography). Polega ono na wprowadzeniu sondy USG do przełyku pacjenta (przez usta, podobnie jak przy gastroskopii) po uprzednim znieczuleniu gardła. Sonda w przełyku znajduje się tuż za sercem, dzięki czemu może uzyskać obrazy o bardzo wysokiej rozdzielczości. Echokardiografia przezprzełykowa jest badaniem inwazyjnym, ale bezpiecznym – wykonuje się ją np. przed zabiegami kardiowersji przy migotaniu przedsionków (w celu wykluczenia skrzeplin w sercu) lub przy podejrzeniu infekcyjnego zapalenia zastawek, aby lepiej uwidocznić wegetacje bakteryjne. Ciekawostką jest, że echo serca można wykonać także u płodu w łonie matki (echokardiografia płodowa) około 18–24 tygodnia ciąży, jeśli istnieje ryzyko wady serca – pozwala to zaplanować leczenie jeszcze przed narodzinami dziecka.

USG ginekologiczne (transwaginalne)

USG ginekologiczne służy do oceny wewnętrznych narządów rodnych kobiety, takich jak macica, jajniki oraz jajowody. Może być wykonywane na dwa sposoby:

Przez powłoki brzuszne (przezbrzusznie) – głowica przykładana jest do podbrzusza. Metoda ta jest stosowana np. u dziewcząt, które nie rozpoczęły współżycia, lub jako wstępne badanie u ciężarnych.
Dopochwowo (USG transwaginalne) – specjalna, wąska głowica wprowadzana jest do pochwy, co pozwala zbliżyć ją maksymalnie do macicy i jajników. Daje to znacznie dokładniejszy obraz, dlatego USG dopochwowe jest standardem w diagnostyce ginekologicznej u dorosłych kobiet.

Ultrasonografia ginekologiczna umożliwia wykrycie wielu schorzeń kobiecych. W obrębie macicy pozwala stwierdzić obecność mięśniaków (łagodnych guzów z mięśniówki macicy), ocenić grubość endometrium (błony śluzowej macicy) – co ma znaczenie przy zaburzeniach miesiączkowania, oraz wykryć wady wrodzone macicy (np. macicę dwurożną, przegrodę macicy). W jajnikach USG wykrywa torbiele czynnościowe, zmiany policystyczne (zespół PCOS) czy nowotwory. Może także uwidocznić wolny płyn w zatoce Douglasa (przestrzeń za macicą), który pojawia się np. po pęknięciu torbieli lub w ciąży pozamacicznej.

Wskazania do USG ginekologicznego to m.in. zaburzenia miesiączkowania (zbyt obfite krwawienia, krwawienia między miesiączkami), bóle podbrzusza, podejrzenie zespołu policystycznych jajników, trudności z zajściem w ciążę (monitorowanie pęcherzyków jajnikowych), a także kontrola po zabiegach ginekologicznych. USG dopochwowe wykonuje się również profilaktycznie – np. raz do roku u kobiet jako element kontrolnej wizyty ginekologicznej, aby wcześnie wykryć ewentualne zmiany, a także do kontroli położenia wewnątrzmacicznej wkładki antykoncepcyjnej (tzw. spirali). Badanie transwaginalne nie wymaga szczególnego przygotowania (zwykle zaleca się jedynie opróżnienie pęcherza moczowego przed badaniem, badanie najlepiej wykonać poza krwawieniem miesiączkowym, chyba że to sytuacja nagła). Jest bezbolesne, choć sam moment wprowadzenia sondy bywa nieco krępujący lub niekomfortowy. Głowica jest jednak niewielka, a dla higieny i wygody pacjentki nakłada się na nią jednorazową osłonkę i żel poślizgowy. USG dopochwowego nie wykonuje się u kobiet, które nie rozpoczęły jeszcze współżycia – wówczas ogranicza się do badania przez powłoki brzuszne, choć jego wartość diagnostyczna bywa wtedy mniejsza.

USG węzłów chłonnych

USG węzłów chłonnych jest niezastąpione w ocenie powiększonych węzłów na szyi, w pachwinach, pachach czy innych dostępnych obszarach. Powiększenie węzłów chłonnych może towarzyszyć banalnym infekcjom (np. powiększone węzły szyjne przy anginie) albo poważnym chorobom (chłoniaki, przerzuty nowotworowe do węzłów). Dotykiem lekarz jest w stanie wyczuć, że węzeł jest powiększony, ale dopiero ultrasonografia pozwala ocenić jego dokładny rozmiar, strukturę wewnętrzną i charakter.

W obrazie USG doświadczony radiolog potrafi odróżnić węzeł o cechach odczynowych (reakcyjnych, zwykle miękkich i bolesnych, pojawiających się przy infekcjach) od węzła podejrzanego o proces nowotworowy (takie węzły są często duże, o zmienionej strukturze, mogą tworzyć pakiety, niekiedy z rozpadem w środku). Oczywiście ostateczne rozpoznanie daje biopsja węzła, ale USG pomaga zdecydować, który węzeł należy nakłuć oraz czy jest to bezpieczne (pozwala uwidocznić np. przebieg naczyń obok węzła).

Najczęściej badane grupy to węzły chłonne szyi (podżuchwowe, szyjne wzdłuż dużych naczyń szyi, karkowe, nadobojczykowe), węzły pachowe oraz węzły pachwinowe. USG jest też wykorzystywane do oceny węzłów chłonnych głębiej położonych, np. w jamie brzusznej (węzły zaotrzewnowe ocenia się przy okazji USG brzucha). Wskazaniem do badania jest wyczuwalne powiększenie węzła lub ich całej grupy, zwłaszcza jeśli utrzymuje się długo, pojawia się bez wyraźnej przyczyny lub towarzyszą mu objawy ogólne (gorączka, chudnięcie, nocne poty). USG węzłów chłonnych pozwala z dużą dokładnością ocenić, czy badany węzeł ma cechy podejrzane i czy wymaga dalszej pilnej diagnostyki.

Inne zastosowania ultrasonografii

Ultrasonografię wykorzystuje się także do badania innych narządów i struktur, które nie zostały omówione powyżej. Za pomocą USG można oceniać m.in. gruczoły ślinowe, gałki oczne, czy zmiany w obrębie tkanek powierzchownych (guzki podskórne, tkanki miękkie itp.), a także wykonywać specjalistyczne badania u specyficznych grup pacjentów (np. przezciemiączkowe USG mózgu u niemowląt). Oto kilka dodatkowych rodzajów badań USG:

USG ślinianek: Badanie ultrasonograficzne gruczołów ślinowych (przyusznych, podżuchwowych) wykonuje się w przypadku ich powiększenia, bólu lub podejrzenia kamicy przewodów ślinowych. USG ślinianek pozwala wykryć kamienie ślinowe zatykające przewody, a także ocenić miąższ ślinianki pod kątem stanów zapalnych czy obecności torbieli i guzów. Jest to podstawowa metoda diagnostyczna przy nawracających obrzękach ślinianek i tzw. „suchym zapaleniu ślinianek”.
USG jąder (moszny): Ultrasonografia jąder jest podstawowym badaniem przy urazach, bólu lub powiększeniu jądra. Pozwala rozróżnić groźny skręt jądra (który wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej) od zapalenia najądrza czy wodniaka. Ujawnia również guzki i zmiany w jądrze – USG jest bardzo czułe w wykrywaniu nawet niewielkich guzów, co ma kluczowe znaczenie w diagnostyce raka jądra u młodych mężczyzn. Badanie to obrazuje też żylaki powrózka nasiennego, będące jedną z przyczyn niepłodności męskiej.
USG przezciemiączkowe: Jest to badanie ultrasonograficzne wykonywane u niemowląt przez ciemię (miękką przestrzeń między kośćmi czaszki). Czaszka małych dzieci nie jest jeszcze w pełni zrośnięta, co umożliwia falom ultradźwiękowym dotarcie do wnętrza czaszki. USG przezciemiączkowe pozwala ocenić mózg dziecka – komory mózgowe (czy nie są poszerzone, co mogłoby świadczyć o wodogłowiu), obecność krwawień wewnątrzczaszkowych u wcześniaków, wady rozwojowe struktur mózgu czy oznaki niedotlenienia okołoporodowego. Badanie jest bezpieczne i bezbolesne, a dostarcza bardzo cennych informacji w opiece neonatologicznej.
USG gałki ocznej: W okulistyce ultrasonografia pomaga zajrzeć do wnętrza oka, zwłaszcza gdy bezpośrednie badanie dna oka jest utrudnione (np. z powodu zaćmy lub krwotoku do wnętrza oka). Za pomocą sondy przykładanej delikatnie do zamkniętej powieki można uwidocznić strukturę gałki ocznej. USG oka pozwala wykryć odwarstwienie siatkówki, obecność guzów wewnątrzgałkowych (np. czerniaka błony naczyniowej), ciała obce w oku, a także ocenić nerw wzrokowy. Jest również wykorzystywane do pomiaru długości gałki ocznej przed operacjami wszczepienia soczewek (biometria USG).
USG tkanek miękkich: Pozwala szybko i precyzyjnie ocenić zmiany zlokalizowane tuż pod skórą oraz w tkankach miękkich. Dzięki USG można określić charakter różnego rodzaju guzków podskórnych – np. odróżnić tłuszczaka czy kaszaka od poważniejszej zmiany litej, a także ocenić rozległość urazów mięśni (np. krwiaków, rozerwań włókien mięśniowych) czy stan ścięgien poza obrębem stawów. Ultrasonografia pozwala przy tym różnicować zmiany wypełnione płynem od guzów litych, co bywa pomocne przy planowaniu dalszego leczenia lub decyzji o ewentualnej biopsji.
USG w medycynie ratunkowej (badanie FAST): We współczesnej medycynie ratunkowej ultrasonografia stała się narzędziem pierwszej linii. Przykładem jest protokół FAST (Focused Assessment with Sonography for Trauma) stosowany u pacjentów po urazach – szybkie badanie USG pozwala wykryć wolny płyn w jamie brzusznej (np. krew wskutek wewnętrznego krwotoku), w worku osierdziowym wokół serca czy w jamie opłucnej. Pozwala to na błyskawiczne rozpoznanie zagrażającego życiu krwawienia wewnętrznego i podjęcie natychmiastowych działań. Również w przypadku nagłego zatrzymania krążenia lekarze używają USG przyłóżkowo, aby sprawdzić aktywność serca i kierować dalszą resuscytacją. Dzięki swojej mobilności i szybkości, USG w stanach nagłych bywa określane jako „przedłużenie ręki” lekarza.

USG 2D, 3D, 4D – czym się różnią?

Większość opisanych wyżej badań wykonywana jest w klasycznej technice 2D, czyli dwuwymiarowej. Standardowe USG pokazuje przekrój (obraz płaski) badanego narządu. Doświadczony lekarz potrafi na tej podstawie ocenić kształt trójwymiarowy organu, choć dla pacjenta obraz 2D bywa nieco trudny do interpretacji (to, co widzimy na ekranie, to seria szarych plam układających się w przekrój np. przez wątrobę czy nerkę).

Postęp technologiczny w ultrasonografii doprowadził do powstania aparatów umożliwiających obrazowanie 3D. USG 3D polega na zebraniu wielu przekrojów 2D pod różnymi kątami i komputerowej rekonstrukcji trójwymiarowego obrazu badanego obiektu. W efekcie można uzyskać przestrzenny, trójwymiarowy obraz narządu lub – najczęściej – płodu w łonie matki. Obraz 3D jest statyczny (to znaczy przedstawia pewną „zamrożoną” trójwymiarową bryłę, np. twarz dziecka uchwyconą w danym momencie).

Kolejnym udoskonaleniem jest USG 4D, które tak naprawdę oznacza obrazowanie 3D w czasie rzeczywistym (czwartym wymiarem jest czas). Mówiąc prościej, jest to film USG – trójwymiarowy obraz, który płynnie się porusza. W praktyce USG 4D najczęściej wykorzystuje się w położnictwie, gdy rodzice mogą obserwować na żywo ruchy swojego dziecka w trójwymiarze (np. jak malec ssie kciuk lub się uśmiecha). Z medycznego punktu widzenia 4D bywa pomocne np. przy ocenie ruchomości kończyn płodu lub pracy serca w trójwymiarze.

Warto zaznaczyć, że badania 3D/4D są zwykle uzupełniające. Podstawą diagnostyki nadal pozostaje dokładne USG 2D, a tryby 3D i 4D są uruchamiane w razie potrzeby. Nie każde schorzenie wymaga takiego obrazowania – np. do oceny kamieni w pęcherzyku żółciowym czy guzka tarczycy w zupełności wystarcza obraz 2D. Z kolei jeśli chodzi o twarz płodu czy złożone wady wrodzone, tryb 3D może dostarczyć dodatkowych informacji. Należy też pamiętać, że jakość obrazów 3D/4D zależy od wielu czynników (pozycji płodu, ilości płynu owodniowego, budowy ciała pacjentki) – nie zawsze udaje się uzyskać „filmową” jakość obrazu.

Techniki 3D i 4D nie wiążą się z dodatkowym zagrożeniem dla pacjenta – to wciąż te same ultradźwięki, tylko przetworzone w bardziej zaawansowany sposób przez komputer. Często wykonanie USG 3D/4D jest jednak bardziej czasochłonne i nie wszystkie placówki dysponują sprzętem najwyższej klasy, stąd takie badania są wykonywane głównie na życzenie (np. przyszłych rodziców) lub w ośrodkach specjalistycznych.

Warto wspomnieć, że nowoczesne aparaty USG oferują także dodatkowe techniki obrazowania. Przykładem jest elastografia, czyli pomiar elastyczności tkanek – badanie to pomaga np. ocenić stopień zwłóknienia wątroby lub odróżnić twarde, potencjalnie niebezpieczne guzki od miękkich zmian łagodnych (stosuje się je m.in. przy diagnostyce guzków tarczycy czy piersi). Innym rozwijanym rozwiązaniem jest użycie kontrastu ultrasonograficznego – mikroskopijnych pęcherzyków gazu podawanych dożylnie, które wzmacniają sygnał przepływu krwi. Takie USG kontrastowe pozwala lepiej uwidocznić unaczynienie zmiany (np. guza w wątrobie) i może ułatwić różnicowanie zmian, choć w praktyce klinicznej jest to metoda stosowana głównie w wyspecjalizowanych ośrodkach.

Jak przygotować się do badania USG?

Przygotowanie do badania ultrasonograficznego zależy od tego, jaki obszar ciała będzie badany. Wiele USG nie wymaga żadnych specjalnych przygotowań, ale są pewne wyjątki, gdzie odpowiednie postępowanie przed badaniem zwiększy wartość diagnostyczną. Oto najważniejsze zalecenia:

USG jamy brzusznej: do tego badania zwykle trzeba być na czczo. Zaleca się nie jeść przez około 6–8 godzin przed USG brzucha, aby żołądek i jelita były puste – zmniejsza to ilość gazów, które utrudniają obrazowanie. Dzień przed badaniem warto też unikać ciężkostrawnych potraw i gazowanych napojów. Unikaj też palenia tytoniu, żucia gumy oraz picia kawy w dniu badania – czynniki te również zwiększają ilość gazów w przewodzie pokarmowym. Ponadto na USG jamy brzusznej dobrze jest przyjść z wypełnionym pęcherzem moczowym (nie oddawać moczu tuż przed badaniem), ponieważ pełny pęcherz unosi nieco jelita i stanowi „okno akustyczne” poprawiające widoczność np. macicy i przydatków u kobiet.
USG układu moczowego (pęcherza, prostaty): wymagany jest pełny pęcherz moczowy. Pacjent powinien na około godzinę przed badaniem wypić kilka szklanek wody i nie oddawać moczu. Wypełniony pęcherz ułatwia ocenę jego ścian i zawartości, a u mężczyzn stanowi też punkt odniesienia przy ocenie gruczołu krokowego przez powłoki brzuszne.
USG ginekologiczne dopochwowe: tutaj wręcz przeciwnie – pęcherz powinien być opróżniony przed badaniem, aby nie zasłaniał narządów miednicy mniejszej. Innych specjalnych przygotowań zwykle nie trzeba (badanie najlepiej wykonać poza krwawieniem miesiączkowym, chyba że to sytuacja nagła). Pacjentka powinna poinformować lekarza o dacie ostatniej miesiączki i ewentualnej ciąży.
Inne badania USG: większość pozostałych ultrasonografii, takich jak USG tarczycy, piersi, węzłów chłonnych, serca, Doppler naczyń, stawów itp., nie wymaga od pacjenta żadnych przygotowań. Warto założyć wygodne ubranie umożliwiające łatwy dostęp do badanej okolicy (np. wybierając się na USG szyi lepiej unikać ubrań z wysokim kołnierzem). Zawsze dobrze jest mieć przy sobie wyniki poprzednich badań obrazowych (USG, RTG, rezonansu), jeśli takie posiadamy – lekarz wykonujący badanie może je porównać z aktualnym obrazem.

Przed każdym badaniem USG należy poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i stanie zdrowia (np. ciąży, przebytych operacjach w danej okolicy ciała). Dzięki ultrasonografii medycyna stała się mniej inwazyjna i bardziej przyjazna dla pacjenta – wiele diagnoz można postawić szybko i bezboleśnie. Korzystając z powyższego przewodnika po rodzajach USG, łatwiej zrozumieć, jak szerokie możliwości daje to badanie i czego można się spodziewać, gdy lekarz skieruje nas na konkretny rodzaj ultrasonografii.

usgbioder.pl