Ostry ból w podołku i okolicy nadbrzusza budzi często silny niepokój zarówno u pacjenta, jak i u personelu medycznego. W takich przypadkach USG staje się jednym z podstawowych narzędzi diagnostycznych, pozwalając na szybką ocenę stanu jamy brzusznej bez narażania chorego na promieniowanie rentgenowskie. W artykule omówimy najważniejsze aspekty związane z wykonaniem badania ultrasonograficznego w ostrych bólach brzucha, wskazania do jego przeprowadzenia, zasady przygotowania oraz interpretację uzyskanych wyników.

Znaczenie ultrasonografii w ostrej diagnostyce brzucha

Ultrasonografia cechuje się dużą dostępnością, brakiem efektów ubocznych oraz możliwością szybkiej oceny narządów miąższowych i naczyń krwionośnych. W warunkach oddziału ratunkowego lub izby przyjęć pozwala na:

• Wstępną ocenę obecności płynu w otrzewnej, co może wskazywać na zapalenie wyrostka robaczkowego, perforację przewodu pokarmowego czy krwawienie wewnątrzbrzuszne.
• Wykrycie zmian w drogach żółciowych, takich jak kamica pęcherzyka żółciowego lub zapalenie dróg żółciowych.
• Ocenę narządów miąższowych – wątroby, śledziony, nerek – pod kątem ognisk zapalnych, ropni lub uszkodzeń urazowych.
• Analizę przepływu krwi w naczyniach za pomocą dopplerowskiej oceny, co jest pomocne w rozpoznaniu tętniaka aorty brzusznej czy niedrożności tętnic krezkowych.

Dzięki braku konieczności podawania kontrastu doustnego bądź dożylnego, badanie ultrasonograficzne jest szczególnie przydatne u osób z niewydolnością nerek lub z ryzykiem reakcji alergicznych. Szybki czas realizacji i możliwość przeprowadzenia badania real-time umożliwiają monitorowanie zmian w trakcie hospitalizacji.

Wskazania do wykonania badania USG jamy brzusznej

Wskaźnikiem do pilnego przeprowadzenia USG są przede wszystkim objawy sugerujące stan zagrożenia życia lub poważne patologie w jamie brzusznej. Do najważniejszych wskazań należą:

• Ostry ból brzucha – zlokalizowany w nadbrzuszu, okolicy podżebrowej, lędźwiowej lub miednicy, któremu towarzyszy gorączka, wymioty, wzdęcia lub brak gazów.
• Podejrzenie perforacji przewodu pokarmowego – objawy otrzewnowe, bolesność przy poruszaniu i napięcie powłok.
• Wykrycie masy w jamie brzusznej – u chorych z wyczuwalnym guzem, podejrzenie powiększenia narządów miąższowych.
• Objawy sugerujące kamicę dróg żółciowych – promieniujący ból w kierunku łopatki, żółtaczka, podwyższone parametry cholestazy.
• Urazy jamy brzusznej – krwiaki, rany kłute, urazy wielonarządowe, również w ramach badania eFAST (extended Focused Assessment with Sonography for Trauma).
• Podejrzenie tętniaka aorty brzusznej – pulsująca oporność, ból lędźwiowy, spadek ciśnienia tętniczego.

Wskazania można podzielić na kategorie pilne i planowe. W sytuacjach nagłych badanie powinno odbyć się natychmiast po przyjęciu pacjenta, często nawet przy łóżku chorego. W przypadkach stabilnych badanie można zaplanować w ciągu kilku godzin, jednocześnie zapewniając odpowiednie przygotowanie.

Przygotowanie pacjenta do badania ultrasonograficznego

Prawidłowe przygotowanie do USG jamy brzusznej może znacząco poprawić jakość obrazu i precyzję diagnozy. Do najważniejszych zaleceń należą:

Post 6-godzinny przed badaniem:

• Unikanie pokarmów stałych oraz napojów gazowanych.
• Wypicie niewielkiej ilości wody (do 200 ml) minimum 2 godziny przed badaniem, jeśli stan pacjenta na to pozwala.

Odpowiedni dobór sondy i ustawień:

• Do oceny narządów powierzchownych (pęcherzyk żółciowy, nerki) zaleca się sondy o częstotliwości ≥ 3,5 MHz.
• Do badania aorty i głębszych struktur używa się sond 2–3,5 MHz.

Współpraca z pacjentem:

• Zmiana pozycji ciała – zdjęcie oddechu, delikatne unoszenie się głowy i barków, leżenie na boku w razie konieczności.
• Zgłaszanie przez chorego dyskomfortu i nasilenia bólu – pomaga w ocenie dynamicznej zmian i odpowiednim dopasowaniu siły ucisku sondy.

W sytuacjach nagłych, gdy pacjent nie może zachować postu, badanie wykonuje się w stanie naturalnym, a obraz ocenia wraz z klinicznymi objawami. Warto jednak uwzględnić możliwe artefakty gazowe utrudniające ocenę struktur leżących głębiej.

Interpretacja wyników i dalsze postępowanie

Analiza obrazu ultrasonograficznego powinna uwzględniać zarówno cechy morfologiczne, jak i obecność nieprawidłowych patologii. Podstawowe elementy interpretacji to:

• Ocena echa miąższu – jednorodność, nieprawidłowe ogniska hipo- lub hiperechogeniczne.
• Wielkość i kształt narządów – porównanie z wartościami normatywnymi dla danej grupy wiekowej.
• Obecność wolnego płynu – jego ilość, lokalizacja, echogeniczność.
• Badanie dopplerowskie – ocena przepływu w naczyniach wątroby, nerek czy aorty.

Wyniki należy skonsultować z klinicystą odpowiedniego profilu: chirurgiem, gastroenterologiem czy urologiem. W razie niejednoznacznych zmian ultrasonograficznych zaleca się uzupełnienie diagnostyki o tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Pacjenci z podejrzeniem perforacji lub masywnym krwawieniem wymagają priorytetowego leczenia chirurgicznego.

Najczęstsze patologie wykrywane w badaniu USG

W ostrej diagnostyce ultrasonograficznej dominują następujące schorzenia:

Zapalenie wyrostka robaczkowego

• Obrzęk ściany (> 6 mm), brak perystaltyki w świetle.
• Obecność płynu obwodowego, zwiększona unaczynienie w dopplerze.

Kamica pęcherzyka żółciowego

• Hiperechogeniczne struktury tworzące cień akustyczny.
• Możliwy objaw Murphy’ego (ból przy przyłożeniu sondy w okolicy pęcherzyka).

Zapalenie trzustki

• Powiększenie trzustki, zmieniona echostruktura, otaczający wysięk.
• Ocena zbiorników płynu między pętlami jelitowymi.

Tętniak aorty brzusznej

• Średnica aorty > 3 cm, obecność skrzeplin, zakrzepów ściennych.
• Możliwość monitoringu wzrostu rozwarcia aorty.

Ropień wątroby lub śledziony

• Ogniska o zróżnicowanej echostrukturze, zlokalizowany płyn z bąblami gazu.
• Przydatne punkcje pod kontrolą USG w celu ewakuacji treści ropnej.

Każde z wyżej wymienionych schorzeń wymaga indywidualizacji postępowania terapeutycznego. Wczesne rozpoznanie dzięki USG pozwala na skrócenie czasu do decyzji terapeutycznej i zmniejszenie ryzyka powikłań.