Kompleksowy przewodnik

Badania USG to jedne z najpowszechniejszych badań diagnostyki obrazowej we współczesnej medycynie. Ultrasonografia pozwala zajrzeć w głąb ciała pacjenta bez ingerencji chirurgicznej. Jest badaniem nieinwazyjnym i bezbolesnym, dlatego cieszy się ogromnym zaufaniem zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentów. W tym kompleksowym przewodniku wyjaśniamy, czym jest USG, na jakiej zasadzie działa oraz w jakich sytuacjach się je wykorzystuje.

Czym jest badanie USG?

USG (badanie ultrasonograficzne, ultrasonografia) to metoda diagnostyki obrazowej wykorzystująca fale dźwiękowe o bardzo wysokiej częstotliwości (ultradźwięki) do zobrazowania narządów wewnętrznych i tkanek. Badanie wykonywane jest za pomocą aparatu zwanego ultrasonografem, wyposażonego w specjalną głowicę (sondę) przykładną do ciała pacjenta. Ultrasonografia pozwala na dokładną ocenę kształtu i wielkości narządów wewnętrznych oraz wykrywanie różnych zmian patologicznych – takich jak guzy, torbiele czy inne nieprawidłowości w obrębie tkanek. Z powodzeniem wykorzystuje się ją od wielu lat w niemal każdej dziedzinie medycyny. Jest to również podstawowe badanie obrazowe u pacjentek w ciąży, umożliwiające monitorowanie rozwoju płodu już od najwcześniejszych tygodni.

Badanie USG jest całkowicie bezpieczne dla pacjenta. W przeciwieństwie do badań rentgenowskich (RTG) czy tomografii komputerowej (TK), ultrasonografia nie naraża na promieniowanie jonizujące, co czyni ją badaniem wyjątkowo bezpiecznym i możliwym do wielokrotnego powtarzania bez ryzyka. Dzięki temu USG często wybierane jest jako pierwsza metoda diagnostyczna, zanim sięgnie się po bardziej obciążające techniki. Można je wykonywać nawet u dzieci i kobiet w ciąży bez obaw o skutki uboczne.

Warto dodać, że badanie ultrasonograficzne jest trudniejsze technicznie do wykonania i interpretacji niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka, dlatego najczęściej przeprowadza je lekarz specjalista (np. radiolog, ultrasonografista lub odpowiedni specjalista kliniczny). Prawidłowe wykonanie USG oraz odczytanie obrazu wymagają dużej wiedzy i doświadczenia, stąd też badanie to zwykle przeprowadzane jest przez lekarza, a nie technika medycznego.

Jak działa ultrasonograf?

Ultrasonograf działa w oparciu o zjawisko fal ultradźwiękowych. Głowica urządzenia wysyła w głąb ciała pacjenta fale dźwiękowe o wysokiej częstotliwości, niesłyszalne dla ludzkiego ucha i nieodczuwalne przez pacjenta. Fale te przenikają przez tkanki i odbijają się na granicy różnych struktur (na przykład między narządem a otaczającą go tkanką lub płynem). Odbite echo powraca do głowicy, która jednocześnie pełni rolę nadajnika i odbiornika. Następnie ultrasonograf przetwarza zebrane sygnały na obraz widoczny na monitorze.

Obraz uzyskiwany podczas USG przedstawia przekrój przez badane tkanki w czasie rzeczywistym. Gdy lekarz przesuwa sondę po ciele pacjenta, na ekranie od razu widać zmieniający się obraz odpowiadający kolejnym strukturom pod głowicą. Każdy rodzaj tkanki inaczej odbija ultradźwięki – np. struktury wypełnione płynem (jak cysty) na monitorze są ciemne, podczas gdy tkanki zbite (jak mięśnie czy narządy miąższowe) dają jaśniejszy sygnał. Dzięki tym różnicom można rozróżnić poszczególne narządy i wykryć ewentualne nieprawidłowości.

Aby uzyskać wyraźny obraz, konieczne jest dobre przewodzenie fal ultradźwiękowych. Powietrze stanowi barierę dla ultradźwięków, dlatego przed przyłożeniem głowicy do ciała skóra jest smarowana specjalnym żelem. Żel do USG wypełnia przestrzeń między sondą a skórą, likwidując pęcherzyki powietrza i umożliwiając płynne przechodzenie fal dźwiękowych do wnętrza ciała. To właśnie dlatego podczas badania odczuwa się na skórze mokry, chłodny żel.

Nowoczesne aparaty ultrasonograficzne umożliwiają również zapisywanie i analizowanie uzyskanego obrazu. Lekarz w razie potrzeby może zatrzymać obraz (tzw. „zamrozić” klatkę) w trakcie badania, aby wykonać dokładne pomiary – na przykład zmierzyć średnicę naczynia krwionośnego, wielkość narządu czy rozmiar wykrytego guzka. Wybrane ujęcia mogą zostać zapisane w pamięci urządzenia lub wydrukowane na papierze/filmie jako dokumentacja badania.

Rodzaje badań USG

Ultrasonografię można wykorzystać do oceny niemal każdej części ciała. Poszczególne badania USG nazywa się zwykle od nazwy narządu lub układu, którego dotyczą. Przykładowe rodzaje USG obejmują:

USG tarczycy – badanie gruczołu tarczowego (np. w przypadku wola lub guzków tarczycy),
USG węzłów chłonnych – najczęściej oceniane są węzły na szyi, pod pachami lub w pachwinach,
USG ślinianek – obrazowanie ślinianek podżuchwowych, przyusznych itp.,
USG naczyń krwionośnych – tzw. badanie dopplerowskie, podczas którego ocenia się przepływ krwi w żyłach i tętnicach,
USG serca – badanie echokardiograficzne (echo serca) do oceny pracy i budowy serca,
USG płuc i opłucnej – umożliwia m.in. wykrycie płynu w opłucnej lub zmian zapalnych przy powierzchni płuc,
USG jamy brzusznej – ocenia narządy jamy brzusznej (m.in. wątrobę, drogi żółciowe i pęcherzyk żółciowy, trzustkę, śledzionę, nerki, pęcherz moczowy),
USG tkanek miękkich – np. badanie zmian skórnych, tkanki podskórnej czy mięśni (przy urazach, guzach podskórnych itp.),
USG piersi – wykonywane u kobiet (i czasem u mężczyzn) w celu oceny budowy piersi i wykrycia ewentualnych zmian,
USG stawów – np. USG stawu kolanowego, biodrowego, barkowego; pozwala ocenić struktury stawu, ścięgna, więzadła i wykryć wysięki lub uszkodzenia,
USG ginekologiczne (transwaginalne) – badanie narządów rodnych kobiety przy użyciu sondy dopochwowej,
USG przezodbytnicze – wykonywane u mężczyzn (np. USG prostaty) lub czasem u kobiet, z użyciem sondy wprowadzonej do odbytnicy,
USG w ciąży (prenatalne) – badanie płodu i struktur macicy u kobiet ciężarnych,
USG przezciemiączkowe – badanie przez niezarośnięte ciemiączko u niemowląt, umożliwiające ocenę struktur mózgu dziecka.

Oprócz podziału ze względu na badany obszar ciała, ultrasonografię można sklasyfikować według techniki wykonania. Większość wymienionych badań to USG wykonywane przez skórę (przez powłoki ciała) – lekarz przykłada głowicę do zewnętrznej powierzchni ciała. Istnieją jednak również badania wymagające wprowadzenia specjalnej sondy do wewnątrz organizmu. Do takich należą wspomniane USG transwaginalne (dopochwowe) u kobiet, USG transrektalne (przezodbytnicze) – np. w diagnostyce prostaty, a także rzadsze badania jak USG przezprzełykowe (stosowane czasem przy ocenie serca od wewnątrz, tzw. echo przezprzełykowe). W niektórych sytuacjach wykonuje się też ultrasonografię śródoperacyjną – podczas trwania operacji chirurgicznej lekarz przykłada głowicę bezpośrednio do operowanych struktur, aby lepiej uwidocznić zmiany.

Warto wspomnieć o szczególnej odmianie ultrasonografii, jaką jest ultrasonografia dopplerowska (USG Doppler). Badanie to wykorzystuje zjawisko Dopplera do oceny ruchu krwi w naczyniach. Na monitorze aparat generuje kolorowe lub graficzne przedstawienie przepływu – można zobaczyć prędkość i kierunek krwi płynącej w tętnicach czy żyłach. USG dopplerowskie jest niezastąpione w diagnostyce chorób naczyniowych, takich jak zwężenia tętnic (np. w tętnicach szyjnych przy ryzyku udaru), zakrzepy żylne czy niewydolność żył kończyn dolnych.

Rozwój technologii sprawił, że obecnie dostępne są również badania USG w trójwymiarze. USG 3D pozwala uzyskać trójwymiarowy obraz struktur wewnętrznych, a USG 4D to nic innego jak obraz 3D widoczny w czasie rzeczywistym (ruchomy, „czwarty wymiar” to upływ czasu). Takie techniki znajdują zastosowanie głównie w położnictwie – np. umożliwiają rodzicom zobaczenie twarzy dziecka przed narodzinami – ale bywają też pomocne w dokładnej ocenie niektórych wad anatomicznych.

Ultrasonografia jest badaniem nie tylko diagnostycznym, ale i pomocniczym przy różnych procedurach medycznych. Aparat USG bywa wykorzystywany do precyzyjnego naprowadzania igły podczas zabiegów inwazyjnych. Na przykład, lekarz może użyć USG, aby dokładnie nakłuć zmianę i pobrać jej fragment do badania (biopsja cienkoigłowa guzka tarczycy, torbieli w piersi itp.). Również podczas opróżniania torbieli czy ropnia, albo przy zakładaniu drenażu, obraz USG pomaga omijać ważne struktury i trafić igłą we właściwe miejsce, co zwiększa bezpieczeństwo i skuteczność takich zabiegów.

Wskazania do badania USG

Istnieje bardzo wiele wskazań do wykonania ultrasonografii – badanie to ma zastosowanie przy diagnozowaniu chorób niemal wszystkich narządów i układów. Lekarze zlecają USG zarówno w celu wyjaśnienia przyczyn różnych dolegliwości, jak i w ramach kontroli stanu zdrowia pacjenta. Do najczęstszych sytuacji, w których wykonuje się USG, należą:

przewlekłe lub nawracające bóle brzucha,
utrzymujące się zaburzenia trawienia lub rytmu wypróżnień (np. nawracające biegunki lub zaparcia),
objawy niedoczynności lub nadczynności tarczycy (celem oceny tarczycy pod kątem wola i guzków),
wyczuwalne pod skórą guzki lub zgrubienia w różnych okolicach ciała,
obrzęk stawu lub niewyjaśniony ból stawów,
pojawienie się krwi w moczu (krwiomocz),
potwierdzenie i monitorowanie przebiegu ciąży (USG prenatalne).

Warto pamiętać, że ultrasonografia służy nie tylko do diagnostyki już istniejących dolegliwości, ale także do profilaktyki i wczesnego wykrywania zmian chorobowych. Przykładowo, USG piersi pełni ważną rolę w profilaktyce raka piersi u młodszych kobiet (poniżej 50. roku życia), u których mammografia jest mniej skuteczna z uwagi na przewagę tkanki gruczołowej. Regularne badanie USG piersi (zalecane raz do roku po 25. roku życia) umożliwia wczesne wykrycie niepokojących zmian. U kobiet obciążonych wywiadem rodzinnym (rak piersi w rodzinie) lekarz może zalecić nawet częstsze badania kontrolne. Z kolei u pań powyżej 50 lat podstawowym badaniem przesiewowym piersi pozostaje mammografia, a ultrasonografia stanowi jej uzupełnienie diagnostyczne.

Ultrasonografię wykorzystuje się również do monitorowania postępów leczenia i kontroli stanu pacjenta po przebytych chorobach lub zabiegach. Na przykład, jeśli w USG wykryto pewną zmianę (torbiel, guz itp.) i podjęto leczenie, kolejne badania USG pozwalają ocenić, czy zmiana się zmniejsza, znika, czy może jednak rośnie. Również po operacjach narządów wewnętrznych USG bywa wykorzystywane do oceny gojenia się tkanek i wykluczenia powikłań (np. zbierania się płynu w operowanej okolicy).

Przygotowanie do badania USG

W większości przypadków badanie USG nie wymaga specjalnego przygotowania ze strony pacjenta. Jest to procedura nieinwazyjna, więc można się na nią zgłosić praktycznie bez wcześniejszych skomplikowanych działań. Niemniej jednak warto zadbać o wygodny ubiór, który umożliwi łatwe odsłonięcie badanej okolicy ciała. Przykładowo, jeśli czeka nas USG szyi (np. tarczycy lub węzłów chłonnych szyjnych), lepiej unikać zakładania ubrania z ciasnym golfem – tak, aby swobodnie odkryć szyję. Dobrze jest również nie nakładać balsamów, kremów ani oliwki na skórę w dniu badania, ponieważ natłuszczona skóra może utrudniać przesuwanie sondy po ciele. Na wizytę warto zabrać ze sobą posiadaną dokumentację medyczną – w tym wyniki poprzednich badań USG czy innych badań obrazowych danego obszaru – oraz dowód osobisty i skierowanie (jeśli badanie ma być wykonane w ramach NFZ).

Istnieją jednak pewne rodzaje badań USG, które wymagają od pacjenta konkretnych przygotowań. Dotyczy to głównie ultrasonografii jamy brzusznej oraz badania narządów miednicy mniejszej. Aby obraz takich struktur był jak najbardziej czytelny, zaleca się przestrzeganie poniższych zaleceń przed planowanym USG brzucha:

pozostań na czczo przez co najmniej 6 godzin przed badaniem (w tym czasie nie należy jeść; dopuszcza się picie niewielkiej ilości wody),
w dniu poprzedzającym badanie spożywaj tylko lekkostrawne posiłki i unikaj produktów wzdymających (np. roślin strączkowych, potraw smażonych, napojów gazowanych),
bezpośrednio przed badaniem nie pal papierosów ani nie żuj gumy (tytoń i żucie gumy powodują połykanie powietrza, co może zniekształcić obraz USG; najlepiej powstrzymać się od palenia i gumy na 2–3 godziny przed badaniem),
około 1 godzinę przed badaniem wypij 3–4 szklanki niegazowanej wody i do czasu badania nie oddawaj moczu – pełny pęcherz moczowy poprawia warunki do oceny narządów miednicy (np. macicy, jajników, prostaty) podczas USG przez powłoki brzuszne.

Jeśli badaniu podlega układ moczowy lub dół brzucha (miednica), wypełnienie pęcherza jest bardzo istotne – dzięki niemu pęcherz uwidacznia się jako „okno akustyczne” i wypycha jelita w górę, poprawiając widoczność struktur. Natomiast do USG wykonywanego sondą dopochwową (transwaginalnego) nie trzeba mieć pełnego pęcherza – wręcz przeciwnie, zwykle zaleca się jego opróżnienie przed badaniem. W przypadku wątpliwości co do przygotowań, najlepiej skonsultować się z lekarzem lub zapoznać z zaleceniami otrzymanymi przy zapisie na badanie.

Przebieg badania USG

Sam przebieg badania ultrasonograficznego jest prosty i komfortowy dla pacjenta. Po wejściu do gabinetu lekarz zazwyczaj przeprowadza krótki wywiad – pyta o dolegliwości, z jakimi zgłaszamy się na badanie, o przebyte choroby przewlekłe, operacje oraz o wyniki wcześniejszych badań dotyczących danego obszaru (jeśli takie posiadamy). Następnie pacjent proszony jest o odsłonięcie odpowiedniej części ciała i ułożenie się na leżance w pozycji dogodnej do badania (zależnej od tego, który narząd będzie oceniany). Np. do USG jamy brzusznej pacjent kładzie się na plecach, do USG tarczycy – również na plecach z lekko odchyloną głową, przy niektórych badaniach stawów konieczne bywa ułożenie na boku itp.

Na powierzchnię skóry w badanym miejscu lekarz nakłada warstwę chłodnego, przezroczystego żelu. Substancja ta ułatwia płynne przesuwanie się sondy po skórze i zapewnia odpowiedni kontakt akustyczny (eliminuje pęcherzyki powietrza mogące zakłócać obraz). Następnie lekarz przykłada głowicę USG do posmarowanej żelem skóry i rozpoczyna obrazowanie – przesuwa sondę po powierzchni ciała, lekko ją dociskając, aby uzyskać lepszy obraz. Na monitorze widać na bieżąco przekrój przez narządy wewnętrzne znajdujące się pod głowicą.

W trakcie badania lekarz może poprosić pacjenta o wykonanie prostych poleceń, które pomagają w uzyskaniu wyraźniejszego obrazu. Przykładowo, podczas USG jamy brzusznej często pada prośba o nabranie głębokiego wdechu i wstrzymanie oddechu na kilka sekund – unieruchamia to przeponę i narządy jamy brzusznej, dzięki czemu łatwiej je uwidocznić. Czasem lekarz może też poprosić o zmianę pozycji (np. przekręcenie się na bok) lub o uciskanie w określonym miejscu (np. przy badaniu jelit). Wszystkie te działania są normalną częścią badania i mają na celu uzyskanie możliwie najlepszej jakości obrazów.

Całe badanie USG jest stosunkowo krótkie – zwykle trwa kilkanaście minut. Po zakończeniu badania pacjent może otrzymać wstępną informację ustną od wykonującego je lekarza na temat zaobserwowanych obrazów. Lekarz najczęściej potrzebuje jeszcze kilku minut, aby przygotować formalny opis badania – często pacjent proszony jest o chwilę cierpliwości, podczas której specjalista spisuje wyniki i ewentualne zalecenia. Następnie pacjent otrzymuje wynik badania: zazwyczaj jest to wydrukowany opis wraz ze zdjęciami USG kluczowych przekrojów (lub zapis na płycie CD, w zależności od standardów placówki). Po USG nie ma żadnej rekonwalescencji – można od razu wrócić do codziennych zajęć, gdyż badanie nie wpływa w żaden sposób na samopoczucie czy sprawność fizyczną.

Ile trwa badanie USG?

Typowy czas trwania badania USG wynosi około 15–30 minut. Oczywiście zależy to od rodzaju badania oraz zakresu ocenianych narządów. Proste USG pojedynczego organu (np. USG tarczycy lub USG węzłów chłonnych) może zająć jedynie 10–15 minut. Z kolei bardziej złożone badanie, obejmujące wiele struktur – na przykład USG całej jamy brzusznej – będzie trwało bliżej 30 minut, a czasem nieco dłużej. Jeśli podczas jednej wizyty wykonywane są dwa lub więcej różnych badania USG (np. jednocześnie USG jamy brzusznej i USG narządów miednicy), łączny czas oczywiście się wydłuży.

Mimo wszystko ultrasonografia jest uważana za badanie raczej szybkie. Dla porównania, inne techniki obrazowania potrafią zająć więcej czasu – np. badanie rezonansem magnetycznym bywa znacznie dłuższe (często 30–60 minut spędzonych w skanerze), a do tego dochodzi czas oczekiwania na opis wyniku przez radiologa. W przypadku USG wynik znany jest praktycznie od razu, co stanowi dużą zaletę w sytuacjach, gdy potrzebna jest szybka diagnoza.

Co wykrywa badanie USG?

Zakres informacji, jakie można uzyskać dzięki ultrasonografii, jest bardzo szeroki. Podczas badania lekarz może uwidocznić rozmaite struktury anatomiczne i wykryć wiele zmian chorobowych w organizmie pacjenta. Przykładowe nieprawidłowości, które da się wykryć za pomocą USG, to:

obrzęki tkanek lub powiększone węzły chłonne – mogą świadczyć o toczącym się stanie zapalnym lub infekcji,
poszerzenia naczyń krwionośnych, np. tętniaki aorty brzusznej (patologiczne uwypuklenie ściany tętnicy wskutek jej osłabienia),
zwężenia naczyń krwionośnych – np. zwężenie tętnic szyjnych czy nerkowych przez blaszkę miażdżycową,
torbiele w narządach (torbiele mogą tworzyć się m.in. w wątrobie, nerkach, jajnikach czy piersiach),
kamienie (złogi) w układzie moczowym lub w pęcherzyku żółciowym – np. kamienie nerkowe, moczowodowe, kamienie żółciowe,
przepukliny (np. pachwinowe, udowe, pępkowe) – USG uwidacznia ubytek w powłokach i przemieszczające się przez niego fragmenty narządów,
płyn w jamie opłucnej (w klatce piersiowej) lub płyn w jamie otrzewnej (w brzuchu) – świadczy o obecności wysięku, np. w wyniku stanu zapalnego lub niewydolności krążenia,
zmiany w strukturze narządów wewnętrznych (np. stłuszczenie wątroby czy marskość wątroby – USG pokazuje wtedy charakterystyczny obraz niejednorodnej echogeniczności narządu),
powiększenie (lub patologiczne zmniejszenie) narządów – np. powiększona śledziona, powiększona wątroba, co może wskazywać na chorobę tych organów,
guzy nowotworowe – ultrasonografia potrafi uwidocznić zmiany guzowate w narządach (o charakterze zarówno łagodnym, jak i złośliwym) oraz ich ewentualne przerzuty do węzłów chłonnych lub innych organów.

Powyższa lista nie wyczerpuje wszystkich możliwości USG – zależnie od badanej okolicy, można uwidocznić również wiele innych patologii. Na przykład USG tarczycy pozwala wykryć guzki i ocenić strukturę miąższu tarczycy (czy nie ma cech zapalenia), USG płuc może wykazać odma opłucnową, USG naczyniowe oceni zakrzepy w żyłach itd. Trzeba jednak mieć na uwadze, że samo badanie USG nie zawsze pozwala na postawienie ostatecznej diagnozy. Często stanowi ono pierwszy etap diagnostyki – jeśli ultrasonografia wykaże pewne nieprawidłowości, lekarz może zlecić dalsze badania (np. tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny) w celu dokładniejszej oceny charakteru i rozległości zaobserwowanych zmian.

Zalety badania USG

Ultrasonografia posiada wiele zalet, dzięki którym stała się tak popularnym i powszechnym badaniem diagnostycznym. Przede wszystkim jest to metoda całkowicie bezpieczna dla pacjenta. Fale ultradźwiękowe nie uszkadzają tkanek i mogą być stosowane nawet u najbardziej wrażliwych grup – noworodków, małych dzieci, kobiet w ciąży czy osób w podeszłym wieku. Brak szkodliwego promieniowania sprawia, że USG można powtarzać wielokrotnie bez obaw o negatywny wpływ na zdrowie. Ta cecha ma ogromne znaczenie w diagnostyce oraz monitorowaniu chorób przewlekłych, gdzie nieraz potrzebne są liczne badania kontrolne.

Kolejną zaletą USG jest jego nieinwazyjność i bezbolesność. Podczas badania nie dokonuje się żadnych nacięć ani wkłuć – głowica aparatu przykładana jest jedynie do powierzchni skóry. W odróżnieniu od badań endoskopowych, ultrasonografia nie wymaga wprowadzania żadnych przyrządów do wnętrza ciała (chyba że mamy do czynienia ze specjalistyczną odmianą, jak USG dopochwowe lub przezodbytnicze, ale są to sytuacje szczególne). Dzięki temu badanie nie wiąże się z dyskomfortem ani ryzykiem powikłań proceduralnych. Pacjent nie potrzebuje znieczulenia, a po zakończeniu USG może od razu wrócić do normalnej aktywności.

USG jest również szeroko dostępne i stosunkowo szybkie do przeprowadzenia. Aparaty ultrasonograficzne znajdują się w większości placówek medycznych – od dużych szpitali po mniejsze przychodnie. Często nawet lekarze różnych specjalności w swoich gabinetach dysponują aparatem USG, co umożliwia wykonanie badania od ręki podczas wizyty. Samo badanie trwa krótko, a wynik znany jest natychmiast. Pozwala to lekarzowi szybko podjąć decyzje dotyczące dalszego postępowania. Dla porównania, na wyniki takich badań jak tomografia czy rezonans zwykle trzeba poczekać (obraz musi zostać opisany przez radiologa), więc USG daje przewagę w sytuacjach, gdy liczy się czas. Ponadto badanie USG nie wymaga specjalnego przygotowania (poza opisanymi wyjątkami), co czyni je bardzo wygodnym dla pacjenta – na większość podstawowych badań można zgłosić się praktycznie „z marszu”.

Następną zaletą ultrasonografii jest możliwość obserwacji w czasie rzeczywistym. USG to badanie dynamiczne – pozwala śledzić ruchy i funkcjonowanie narządów na żywo. Dzięki temu można np. obejrzeć, jak bije serce (w echokardiografii), zobaczyć perystaltykę jelit, ruchy płodu w łonie matki czy przepływ krwi w naczyniach (Doppler). Ta cecha odróżnia USG od zdjęcia rentgenowskiego czy tomografii, które pokazują statyczny obraz. Real-time imaging bywa kluczowe dla właściwej oceny niektórych struktur i funkcji organizmu. Co więcej, możliwość ciągłego podglądu narządów sprawia, że USG jest idealnym narzędziem do celów zabiegowych – np. do biopsji czy punkcji pod kontrolą obrazu, o czym była mowa wcześniej. Lekarz widzi na bieżąco, gdzie znajduje się igła, i może ją korygować, co znacznie podnosi skuteczność i bezpieczeństwo takich procedur.

Podsumowując, główne zalety USG to: bezpieczeństwo, brak inwazyjności, bezbolesność, szybkość uzyskania wyniku, szeroka dostępność, możliwość wielokrotnego powtarzania oraz zdolność obrazowania procesów w organizmie w czasie rzeczywistym. Wszystko to sprawia, że ultrasonografia stała się podstawą nowoczesnej diagnostyki obrazowej.

Ograniczenia badania USG

Mimo wielu zalet, ultrasonografia posiada również pewne ograniczenia, o których warto wiedzieć. Przede wszystkim, jakość i możliwości badania USG zależą od fizycznych właściwości ultradźwięków. Fale dźwiękowe słabo przenikają przez gazy oraz kości, co oznacza, że niektóre obszary ciała są trudne lub niemożliwe do oceny za pomocą USG. Na przykład wypełnione powietrzem płuca są w USG praktycznie niewidoczne – można ocenić jedynie ich zewnętrzną powierzchnię (opłucną) i stwierdzić ewentualny płyn czy zrosty. Podobnie wnętrze czaszki u dorosłych nie poddaje się badaniu ultrasonograficznemu, ponieważ kości czaszki blokują przenikanie ultradźwięków (u niemowląt dzięki obecności ciemiączek jest to możliwe, ale tylko do czasu ich zarośnięcia). Obecność gazów jelitowych również utrudnia obrazowanie narządów jamy brzusznej – dlatego tak istotne jest przygotowanie (dieta, unikanie wzdymających potraw) przed USG brzucha.

Ultrasonografia ma też ograniczoną zdolność uwidaczniania bardzo drobnych zmian i struktur położonych głęboko w ciele, zwłaszcza u osób otyłych. U pacjentów z dużą nadwagą gruba warstwa tkanki tłuszczowej osłabia fale ultradźwiękowe, przez co obraz jest mniej wyraźny i może nie pokazać niewielkich patologii. Ogólnie rzecz biorąc, rozdzielczość obrazu USG jest nieco niższa niż np. tomografii komputerowej czy rezonansu magnetycznego – dlatego w przypadku niektórych schorzeń (zwłaszcza dotyczących drobnych struktur, jak drobne naczynia krwionośne, lub obszarów schowanych za innymi organami) lekarz może zadecydować o uzupełnieniu diagnostyki inną metodą obrazowania.

Wynik badania USG w dużej mierze zależy także od doświadczenia i umiejętności operatora oraz od jakości sprzętu. Ultrasonografia jest badaniem subiektywnym – to lekarz wykonujący musi „poszukać” odpowiednich obrazów, a następnie prawidłowo je zinterpretować. Dwóch różnych badających może niekiedy nieco inaczej opisać ten sam stan, zwłaszcza jeśli zmiana jest subtelna. Dlatego tak ważne jest, by badanie wykonywała osoba dobrze wyszkolona, a aparat był nowoczesny i zapewniał dobrą jakość obrazu. Dla pacjenta oznacza to, że warto wybierać sprawdzone ośrodki i specjalistów z doświadczeniem w diagnostyce USG.

Jeżeli ultrasonografia nie dostarcza jednoznacznych odpowiedzi na pytania diagnostyczne, konieczne bywa sięgnięcie po inne techniki obrazowania. Tomografia komputerowa (TK) oraz rezonans magnetyczny (MR) mogą pokazać pewne struktury z większą szczegółowością i kontrastem tkankowym. Na przykład, jeśli USG wykaże guz, ale nie da się jednoznacznie określić jego charakteru lub dokładnego zasięgu, tomografia albo rezonans pomogą doprecyzować rozpoznanie. Często stosuje się taką zasadę, że USG jest badaniem pierwszego rzutu, a gdy wynik wskazuje na coś podejrzanego lub nie jest w pełni czytelny – kieruje się pacjenta na TK lub MR w celu dalszej oceny. Warto podkreślić, że różne metody obrazowania nie konkurują ze sobą, ale raczej uzupełniają się wzajemnie w procesie diagnostycznym.

Gdzie można wykonać USG i ile to kosztuje?

Badania ultrasonograficzne są dziś powszechnie dostępne w systemie opieki zdrowotnej. Można je wykonać w większości szpitali (najczęściej w pracowniach diagnostyki obrazowej), w wielu przychodniach publicznych posiadających poradnie specjalistyczne, a także w prywatnych klinikach i gabinetach lekarskich. W ramach publicznej służby zdrowia (na NFZ) badanie USG jest bezpłatne dla pacjenta, pod warunkiem posiadania ważnego skierowania od lekarza. Zwykle skierowanie na USG może wystawić lekarz rodzinny lub specjalista, w zależności od wskazań. Należy jednak liczyć się z tym, że czas oczekiwania na planowe badanie USG w ramach NFZ bywa wydłużony – w niektórych rejonach może wynosić nawet kilka tygodni lub miesięcy, w zależności od obłożenia pracowni.

Wiele osób decyduje się na wykonanie USG odpłatnie, czyli prywatnie, co pozwala zazwyczaj uniknąć długiego oczekiwania. Badanie ultrasonograficzne można wykonać prywatnie bez żadnych formalności – nie wymaga skierowania ani rejestracji w odległym terminie, wystarczy umówić się na odpowiadający termin w wybranej placówce. Koszt badania USG w Polsce zależy od regionu, renomy placówki oraz rodzaju samego badania. Proste USG pojedynczego narządu (np. USG tarczycy, USG piersi) to wydatek rzędu około 100–150 zł. Bardziej kompleksowe badania, takie jak USG jamy brzusznej czy USG Doppler naczyń, mogą kosztować 200–300 zł. Ceny te mogą być nieco wyższe w dużych miastach lub w wysokospecjalistycznych klinikach, jednak przeważnie mieszczą się w przedziale do około 300 zł za jedno badanie. Niektóre podstawowe USG (np. USG ciąży wykonywane u ginekologa w ramach wizyty kontrolnej) mogą być tańsze albo wliczone w koszt konsultacji.

Wybierając miejsce do wykonania badania, warto kierować się jakością usług, a nie tylko ceną. Bardzo niskie ceny (rzędu kilkudziesięciu złotych) mogą budzić wątpliwości co do sprzętu lub kwalifikacji personelu. Dobrze jest sprawdzić opinie o danej placówce i upewnić się, że badanie przeprowadzi wykwalifikowany lekarz z odpowiednim doświadczeniem. Na szczęście, standardy w większości gabinetów USG są wysokie, a konkurencja na rynku usług medycznych sprawia, że nawet badania prywatne są coraz bardziej dostępne dla przeciętnego pacjenta.

USG w ciąży – jak często można je wykonywać?

Ultrasonografia jest podstawowym badaniem obrazowym stosowanym w opiece prenatalnej. Ze względu na swoje bezpieczeństwo USG może być wykonywane w ciąży wielokrotnie, nie stanowiąc zagrożenia dla rozwijającego się dziecka. W praktyce badanie to przeprowadza się u kobiet ciężarnych kilkukrotnie na przestrzeni trzech trymestrów – zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego ciążę i obowiązującymi standardami.

Standardowy kalendarz badań prenatalnych obejmuje zwykle trzy główne badania USG – po jednym w każdym trymestrze ciąży. Pierwsze takie badanie wykonuje się między 11. a 14. tygodniem ciąży. Jest to tzw. USG genetyczne, podczas którego lekarz ocenia przezierność karkową płodu (NT) oraz obecność struktur, które mogą być markerami ewentualnych wad wrodzonych (np. kość nosowa). Już na tym etapie można również wstępnie ocenić anatomię głównych narządów dziecka i wykluczyć niektóre ciężkie wady rozwojowe.

Drugie badanie USG w ciąży przeprowadza się około 18.–22. tygodnia (tzw. USG połówkowe, czyli badanie w połowie ciąży). W trakcie tego badania płód jest na tyle duży, że możliwa jest bardzo dokładna ocena jego anatomii – lekarz szczegółowo ogląda m.in. serce, mózg, kręgosłup, narządy wewnętrzne, kończyny dziecka. Jest to jedno z najważniejszych badań prenatalnych, ponieważ pozwala wykryć ewentualne wady rozwojowe anatomiczne. Podczas tej wizyty można także zazwyczaj poznać płeć dziecka, o ile rodzice chcą takiej informacji, a ułożenie płodu pozwala na uwidocznienie narządów płciowych.

Trzecie zalecane badanie USG wykonuje się w okolicach 28.–32. tygodnia ciąży. Jego głównym celem jest ocena wzrastania płodu – sprawdza się, czy dziecko rozwija się proporcjonalnie i czy masa płodu odpowiada wiekowi ciążowemu. Ponadto lekarz ocenia położenie płodu (czy jest ułożony główką w dół, czy np. miednicowo), lokalizację i dojrzałość łożyska oraz ilość płynu owodniowego. Na podstawie tego badania można stwierdzić np. hipotrofię (zbyt mały przyrost masy płodu) czy sugerować makrosomię (bardzo duży płód), a także wychwycić pewne późno ujawniające się nieprawidłowości.

Oprócz trzech rutynowych badań USG, w razie potrzeby wykonywane są dodatkowe kontrole. We wczesnej ciąży, jeszcze przed terminem pierwszego „oficjalnego” USG genetycznego, często przeprowadza się USG około 6.–8. tygodnia w celu potwierdzenia ciąży, ustalenia jej lokalizacji (wykluczenia ciąży pozamacicznej) i sprawdzenia akcji serca zarodka. Takie wczesne USG jest szczególnie zalecane, jeśli występowały wcześniej problemy z ciążą lub gdy pojawiają się niepokojące objawy (np. plamienie). Z kolei w późniejszym okresie ciąży, jeśli termin porodu minął (ciąża przenoszona) albo gdy pojawiają się wskazania medyczne (np. mniej ruchów płodu, podejrzenie zbyt małej ilości wód płodowych, cukrzyca ciążowa matki itp.), lekarz może zlecić kolejne USG w końcówce trzeciego trymestru. Badanie takie ma na celu ocenę dobrostanu płodu – sprawdza się przepływy krwi w naczyniach (tętnicy pępowinowej, tętnicach płodu) metodą Dopplera, ocenia łożysko oraz wody płodowe, by podjąć decyzję, czy można bezpiecznie czekać dalej na spontaniczny poród, czy lepiej rozważyć rozwiązanie ciąży.

Choć badanie USG jest bardzo bezpieczne, nie ma potrzeby wykonywania go częściej niż to konieczne z medycznego punktu widzenia. Nadmierne, zbyt częste skanowanie – zwłaszcza wykonywane jedynie dla ciekawości – nie przynosi dodatkowych korzyści, a może powodować niepotrzebny stres u przyszzych rodziców. Dlatego częstotliwość badań ultrasonograficznych w ciąży powinna wynikać ze wskazań i zaleceń lekarza prowadzącego. Zwykle trzy podstawowe badania w prawidłowo przebiegającej ciąży są wystarczające. Jeśli jednak istnieją ku temu powody (np. ciąża wysokiego ryzyka, ciąże mnogie, podejrzenie nieprawidłowości), lekarz może zalecić częstsze kontrole USG – nadal jednak w granicach uzasadnionych potrzebami klinicznymi.

Badanie ultrasonograficzne w trakcie ciąży pozwala monitorować prawidłowy rozwój dziecka na każdym etapie. Dzięki USG lekarz może ocenić m.in. czynność serca płodu, jego ułożenie, ruchy, przybliżoną wagę, a także budowę i funkcje narządów wewnętrznych dziecka. Ultrasonografia dostarcza również informacji o stanie zdrowia matki i jej narządów rodnych – ocenia położenie łożyska, długość szyjki macicy, ilość płynu owodniowego. Dla wielu rodziców dużą zaletą jest możliwość zobaczenia swojej pociechy jeszcze przed narodzinami – na ekranie aparatu USG widać sylwetkę dziecka, jego twarz, rączki, nóżki, a nawet grymasy czy ziewnięcia. Dzięki trybom USG 3D/4D można uzyskać trójwymiarowy, realistyczny obraz płodu, co bywa niezwykłym przeżyciem emocjonalnym. Należy jednak pamiętać, że głównym celem badania USG w ciąży jest ocena medyczna, a pamiątkowe „zdjęcia” 3D są jedynie miłym dodatkiem. Ultrasonografia prenatalna znacząco zwiększyła możliwości współczesnej medycyny w zakresie wykrywania wad wrodzonych i monitorowania dobrostanu dzieci nienarodzonych, pozostając przy tym badaniem bezpiecznym zarówno dla matki, jak i dla dziecka.

usgbioder.pl