Badanie USG

Badania obrazowe są nieodłącznym elementem współczesnej diagnostyki medycznej. Jedną z najczęściej wykonywanych metod jest USG, czyli ultrasonografia. To bezpieczne i nieinwazyjne badanie, które pozwala zajrzeć w głąb ciała bez użycia promieniowania rentgenowskiego. Nic dziwnego, że cieszy się ogromną popularnością zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentów. Czym dokładnie jest badanie USG, kiedy warto je wykonać i jak się do niego przygotować? W tym kompleksowym przewodniku znajdziesz odpowiedzi na te pytania oraz wiele innych przydatnych informacji na temat ultrasonografii.

Poniższy poradnik omawia szczegółowo, na czym polega badanie ultrasonograficzne i jak działa aparat USG. Przedstawiamy różne rodzaje badań USG oraz sytuacje, w których są one wykorzystywane. Wyjaśniamy także, jak należy przygotować się do badania i czego spodziewać się w jego trakcie. Osobne rozdziały poświęcamy bezpieczeństwu i zaletom ultrasonografii, a także nowoczesnym technikom i możliwościom tego badania. Nie zabrakło również praktycznych wskazówek, np. czy potrzebne jest skierowanie, jak długo czeka się na wyniki i jakie pytania najczęściej zadają pacjenci na temat USG.

Czym jest badanie USG?

Badanie ultrasonograficzne (USG) to nieinwazyjna metoda diagnostyczna, która umożliwia obrazowanie wnętrza organizmu za pomocą fal dźwiękowych o bardzo wysokiej częstotliwości (ultradźwięków). W trakcie USG wykorzystuje się specjalne urządzenie – ultrasonograf – wyposażone w głowicę emitującą i odbierającą ultradźwięki. Fale te przenikają przez tkanki ciała i odbijają się od napotkanych struktur. Następnie wracają do głowicy, która rejestruje sygnał i przesyła go do aparatu zamieniającego dane na obraz widoczny na monitorze. Dzięki temu lekarz może na żywo obserwować kształt i położenie narządów wewnętrznych pacjenta.

Ultrasonografia jest badaniem całkowicie bezpiecznym dla organizmu. W przeciwieństwie do zdjęć RTG czy tomografii komputerowej nie wykorzystuje promieniowania jonizującego, dlatego nie powoduje narażenia na szkodliwe efekty promieniowania. USG można powtarzać tak często, jak istnieje taka potrzeba – nawet u kobiet w ciąży i małych dzieci. Badanie nie powoduje żadnych trwałych skutków ubocznych ani dolegliwości po jego zakończeniu. Co więcej, ultrasonografia jest badaniem bezbolesnym – podczas wykonywania USG pacjent nie odczuwa bólu, a jedynie delikatny ucisk głowicy na skórę.

Mimo licznych zalet USG, należy pamiętać, że nie zawsze dostarcza ono wszystkich potrzebnych informacji. Pewne obszary ciała – na przykład tkanka kostna czy narządy zawierające powietrze (płuca, jelita) – są trudno dostępne dla ultradźwięków. W takich przypadkach dokładniejszą ocenę zapewniają inne metody obrazowe, jak tomografia komputerowa (TK) czy rezonans magnetyczny (MR). Ultrasonografia pozostaje jednak pierwszą linią diagnostyki w wielu schorzeniach ze względu na swoje liczne atuty.

Rodzaje badań USG

Ultrasonografię można wykorzystać do badania praktycznie każdej części ciała. Istnieje wiele rodzajów badań USG, w zależności od badanej okolicy i zastosowanej techniki. Ultrasonografię można podzielić na badania wykonywane przez powierzchnię ciała (przyłożenie głowicy do skóry) oraz badania wykonywane przy użyciu sond wprowadzanych do naturalnych otworów ciała – tzw. badania endosonograficzne (np. USG dopochwowe, przezodbytnicze). Istnieją także specjalne techniki, takie jak USG śródoperacyjne (wykonywane w trakcie operacji) czy ultrasonografia gałki ocznej (badanie struktur oka przez powiekę). Jednak na potrzeby pacjentów najczęściej mówi się po prostu o USG danego narządu lub okolicy. Poniżej wymieniono najczęściej wykonywane badania ultrasonograficzne:

• USG jamy brzusznej – obrazowanie narządów wewnętrznych w obrębie jamy brzusznej (m.in. wątroby, pęcherzyka żółciowego, trzustki, nerek, śledziony). Jest to jedno z podstawowych badań przy diagnostyce bólu brzucha i innych dolegliwości brzusznych.
• USG ginekologiczne – badanie narządów rodnych kobiety. Może być wykonywane przez powłoki brzuszne lub dopochwowo (USG transwaginalne, które pozwala ocenić macicę i jajniki z bliska). Służy do diagnostyki m.in. mięśniaków macicy, torbieli jajników czy monitorowania wczesnej ciąży.
• USG ciąży – badanie prenatalne, czyli obrazowanie rozwijającego się płodu i struktur macicy w trakcie ciąży (monitorowanie rozwoju dziecka, ocena łożyska, ilości wód płodowych itp.). Wykonywane rutynowo u kobiet ciężarnych w kolejnych trymestrach.
• USG piersi – ocena budowy piersi u kobiet (i mężczyzn) pod kątem obecności guzków, torbieli czy innych zmian. Jest ważnym badaniem profilaktycznym u młodszych kobiet (poniżej 50 r.ż.) w kierunku raka piersi.
• USG tarczycy – badanie gruczołu tarczowego w celu oceny jego wielkości, kształtu oraz wykrycia ewentualnych guzków lub zmian ogniskowych. Pomaga w diagnostyce wola tarczycy, guzków i zapaleń tarczycy.
• USG serca (echokardiografia) – specjalistyczne badanie pracy i budowy serca; pozwala uwidocznić jamy i zastawki serca, ocenić kurczliwość mięśnia sercowego i przepływ krwi (zwykle z użyciem efektu Dopplera). Jest podstawowym badaniem w kardiologii do oceny np. wad serca czy niewydolności serca.
• USG naczyń krwionośnych (Doppler) – ultrasonografia dopplerowska służy do oceny przepływu krwi w tętnicach i żyłach. Pomaga wykryć m.in. zwężenia naczyń, tętniaki czy zakrzepy, a także ocenić wydolność zastawek żylnych (np. w żyłach kończyn dolnych).
• USG układu moczowego – badanie nerek oraz pęcherza moczowego (wykonywane zwykle z pełnym pęcherzem w celu lepszej oceny). Pozwala diagnozować m.in. kamicę nerkową, zmiany w nerkach i zaleganie moczu w pęcherzu.
• USG węzłów chłonnych – ocena powiększenia i struktury węzłów chłonnych (np. na szyi, w pachwinach, pod pachami). Wykrywa np. powiększone węzły w przebiegu infekcji lub chorób nowotworowych.
• USG narządów jamy opłucnej – ultrasonografia płuc i opłucnej, stosowana np. do wykrywania płynu w opłucnej lub zmian przy powierzchni płuc. USG płuc ma ograniczone zastosowanie (powietrze utrudnia obrazowanie), ale jest przydatne do diagnozowania np. odmy opłucnowej czy dużych nacieków zapalnych podopłucnowych.
• USG stawów i mięśni – badanie struktur układu mięśniowo-szkieletowego, np. stawu kolanowego, barkowego czy mięśni i ścięgien, w celu oceny urazów, stanów zapalnych lub zmian zwyrodnieniowych. Powszechnie stosowane w medycynie sportowej i ortopedii.
• USG tkanek miękkich – obrazowanie zmian podskórnych, takich jak guzki w tkance tłuszczowej, powiększone ślinianki, ropnie, krwiaki itp.
• USG ślinianek – badanie gruczołów ślinowych pod kątem obecności kamieni (kamica przewodów ślinowych), torbieli czy guzów ślinianek.
• USG przezodbytnicze (transrektalne) – badanie wykonywane sondą wprowadzoną przez odbytnicę, często stosowane do oceny prostaty u mężczyzn (diagnostyka przerostu i raka prostaty) lub badania odbytnicy.
• USG przezciemiączkowe – badanie mózgu u niemowląt, wykonywane przez niezrośnięte jeszcze ciemiączko na główce dziecka. Umożliwia ocenę struktur mózgowia u noworodków (np. wykrycie wodogłowia lub krwawień dokomorowych u wcześniaków).

Wskazania do badania USG

Istnieje bardzo wiele sytuacji, w których lekarz może zlecić wykonanie ultrasonografii. USG ma zastosowanie diagnostyczne w niemal każdej dziedzinie medycyny. Najczęstsze wskazania do badania USG to m.in.:

• Bóle brzucha o nieustalonej przyczynie (zarówno u dorosłych, jak i u dzieci). USG pomaga wykryć przyczynę bólu – np. kamicę żółciową, zapalenie wyrostka robaczkowego, tętniaka aorty brzusznej czy choroby wątroby.
• Nieprawidłowości trawienia i wypróżnień, takie jak przewlekłe biegunki, zaparcia czy krwawienia z przewodu pokarmowego. USG może ujawnić zmiany w jamie brzusznej (np. pogrubienie ścian jelit, guzy) wyjaśniające te objawy.
• Objawy zaburzeń tarczycy (np. wytrzeszcz oczu, nagłe chudnięcie lub tycie, kołatania serca) lub wyczuwalny powiększony gruczoł tarczowy – USG pozwala ocenić tarczycę i wykryć ewentualne guzki lub zapalenie tego narządu.
• Wyczuwalne guzki lub zgrubienia w obrębie piersi, szyi, brzucha czy tkanek miękkich (np. pod skórą) o nieznanym pochodzeniu. Ultradźwięki pomogą określić charakter takiej zmiany (torbiel, guz lity, powiększony węzeł itp.).
• Obrzęki stawów lub urazy mięśni i ścięgien – podejrzenie uszkodzeń struktury stawu (np. zerwanie więzadła, wysięk w stawie), krwiaków w mięśniach, stanów zapalnych (zapalenie ścięgna, kaletki).
• Krwiomocz (obecność krwi w moczu) lub nawracające infekcje układu moczowego – w celu oceny nerek i pęcherza, wykluczenia kamicy lub zmian w drogach moczowych.
• Ciąża – zarówno potwierdzenie wczesnej ciąży, jak i rutynowe badania prenatalne w kolejnych trymestrach (monitorowanie rozwoju płodu, ocena jego zdrowia).
• Profilaktyka u kobiet – regularne badanie USG piersi (raz do roku) u młodszych kobiet jako uzupełnienie profilaktyki raka piersi. USG piersi jest zalecane szczególnie paniom poniżej 50. roku życia (przed wiekiem mammograficznym) oraz tym obciążonym rodzinnie ryzykiem nowotworu.
• Kontrola wcześniej stwierdzonych zmian – monitorowanie znanych już pacjentowi zmian, np. torbieli w narządach, naczyniaków w wątrobie, tętniaków, guzów, aby ocenić ich ewentualny wzrost lub efekty leczenia.

Zalety badania USG

Badanie USG posiada wiele zalet sprawiających, że jest niezwykle popularnym narzędziem diagnostycznym. Do najważniejszych z nich należą:

• Bezpieczeństwo – ultrasonografia jest całkowicie bezpieczna dla pacjenta, nie wykorzystuje szkodliwego promieniowania, może być wykonywana u kobiet w ciąży i dzieci.
• Nieinwazyjność – podczas badania nie dochodzi do naruszenia ciągłości skóry ani tkanek (brak igieł, skalpela itp.), co eliminuje ryzyko powikłań infekcyjnych.
• Bezbolesność – USG nie powoduje bólu; jedyne odczucia to chłód żelu na skórze i lekki ucisk głowicy aparatu.
• Możliwość częstego powtarzania – dzięki bezpieczeństwu i braku obciążeń dla organizmu badanie można wykonywać wielokrotnie nawet w krótkich odstępach czasu, jeśli wymaga tego monitorowanie stanu pacjenta.
• Wynik od razu – obraz na monitorze widoczny jest w czasie rzeczywistym, a opis badania pacjent otrzymuje zazwyczaj zaraz po jego zakończeniu, co przyspiesza diagnozę.
• Szeroka dostępność – aparaty USG znajdują się w większości placówek medycznych, badanie jest stosunkowo niedrogie w porównaniu z np. rezonansem, a na termin USG zwykle nie czeka się długo.
• Wszechstronność – ultrasonografię wykorzystuje się w wielu specjalnościach (internie, chirurgii, ginekologii, kardiologii, pediatrii i innych) do rozmaitych zastosowań diagnostycznych.
• Obrazowanie dynamiczne – USG umożliwia podgląd narządów w ruchu (np. bicie serca, perystaltyka jelit, ruchy płodu), co daje dodatkowe informacje niedostępne w statycznych zdjęciach rentgenowskich.
• Wspomaganie zabiegów – pod kontrolą USG wykonuje się różne procedury, jak biopsje aspiracyjne (np. cienkoigłową biopsję tarczycy czy torbieli piersi) oraz punkcje płynów z jam ciała. Obrazowanie na żywo pomaga precyzyjnie nakierować igłę i zwiększa bezpieczeństwo takich zabiegów.

Przeciwwskazania do badania USG

Ultrasonografia jest badaniem bardzo bezpiecznym, dlatego nie ma praktycznie żadnych bezwzględnych przeciwwskazań do jej wykonania. Istnieją jednak sytuacje, które mogą uniemożliwić lub utrudnić przeprowadzenie USG. Należą do nich przede wszystkim:

• Otwarte rany i głębokie uszkodzenia skóry w miejscu przyłożenia głowicy – są bolesne dla pacjenta i uniemożliwiają bezpośredni kontakt głowicy ze skórą.
• Rozległe oparzenia w badanym obszarze – z tych samych względów co otwarte rany, dotknięte miejsce nie nadaje się do badania sondą.
• Ciężkie infekcje skóry (np. ropnie, czyraki) w okolicy badania – istnieje ryzyko rozniesienia infekcji przy kontakcie głowicy ze zmianą oraz wystąpienia bólu.
• Świeże urazy kostne (złamania) w pobliżu miejsca badania – ucisk głowicy na okolicę złamania powodowałby silny ból i mógłby pogłębić przemieszczenie odłamów kostnych.
• Zbyt duża ilość gazów w przewodzie pokarmowym – nie jest to przeciwwskazanie sensu stricto, ale nagromadzone gazy w jelitach mogą uniemożliwić uzyskanie czytelnego obrazu w USG jamy brzusznej. W takiej sytuacji badanie należy odroczyć i odpowiednio przygotować pacjenta (dieta ubogoresztkowa, unikanie wzdymających potraw, ewentualnie środki zmniejszające wzdęcia).

Przygotowanie do badania USG

W wielu przypadkach badanie USG nie wymaga od pacjenta specjalnego przygotowania. Na przykład do oceny tarczycy, węzłów chłonnych, stawów czy piersi wystarczy jedynie wygodnie się ubrać i umożliwić łatwy dostęp do badanej okolicy ciała. W dniu badania warto założyć odzież, którą można szybko zdjąć lub odsłonić odpowiednią część ciała. Należy również zadbać o czystość skóry i nie nakładać na nią balsamów ani oliwek bezpośrednio przed badaniem – tłusta warstwa na skórze może utrudniać prawidłowy kontakt głowicy z ciałem. Na wizytę dobrze jest zabrać wcześniejsze wyniki badań obrazowych (USG, RTG itp.) danej okolicy, a jeśli badanie odbywa się w ramach NFZ – także skierowanie od lekarza i dokument tożsamości.

Niektóre rodzaje USG wymagają jednak pewnych przygotowań, aby wynik był wiarygodny. Poniżej najważniejsze zalecenia w zależności od typu badania:

• USG jamy brzusznej: na to badanie zgłoś się na czczo – nie jedz co najmniej 6 godzin przed badaniem (najlepiej zaplanuj je rano przed śniadaniem). Dzień wcześniej unikaj ciężkostrawnych potraw i napojów gazowanych. Bezpośrednio przed badaniem nie pal papierosów ani nie żuj gumy (powoduje to połykanie powietrza). Wskazane jest wypicie około 2 szklanek niegazowanej wody na godzinę przed USG i niewykonywanie mikcji (nieoddawanie moczu), tak aby pęcherz moczowy był umiarkowanie wypełniony.
• USG układu moczowego i narządów miednicy (przez powłoki brzuszne): tutaj pełny pęcherz jest niezbędny dla uzyskania dobrego obrazu. Zaleca się wypicie 1–1,5 litra wody najpóźniej na godzinę przed badaniem i powstrzymanie się od oddawania moczu, aby pęcherz był maksymalnie wypełniony. Dzięki temu macica, jajniki u kobiet czy prostata u mężczyzn oraz pęcherz są lepiej widoczne. Natomiast w przypadku USG dopochwowego (ginekologicznego) pęcherz moczowy powinien być pusty – opróżnienie go tuż przed badaniem zapewnia większy komfort pacjentki.
• USG piersi: nie jest wymagane specjalne przygotowanie, jednak zaleca się wykonywanie tego badania we wczesnej fazie cyklu miesiączkowego (około 5–10 dnia cyklu). Wtedy piersi nie są obrzmiałe ani bolesne, co ułatwia badanie i zwiększa jego dokładność. Unikaj stosowania antyperspirantów w dniu badania (jeśli USG piersi łączy się z USG pachowych węzłów chłonnych), ponieważ drobinki kosmetyków mogą powodować artefakty w obrazie.
• USG Doppler (badanie naczyń): na około 30 minut przed badaniem postaraj się odpocząć i pozostać w spoczynku. Wysiłek fizyczny lub stres tuż przed badaniem mogą wpływać na przepływ krwi i tym samym na wyniki ultrasonografii dopplerowskiej. Czasem zaleca się odstawienie na kilka godzin wcześniej używek takich jak kawa czy papierosy, które również mogą zmieniać parametry krążenia.

Jak przebiega badanie USG?

Sam przebieg badania ultrasonograficznego jest prosty i nieinwazyjny. Po wejściu do gabinetu lekarz zazwyczaj rozpoczyna od krótkiego wywiadu – zapyta o dolegliwości, z jakimi zgłasza się pacjent, oraz o ewentualne choroby przewlekłe czy wyniki poprzednich badań. Następnie poprosi o odsłonięcie odpowiedniej okolicy ciała. Pacjent kładzie się na leżance w pozycji ułatwiającej dostęp do badanej okolicy (np. na plecach, na boku).

Na skórę w miejscu badania nakładana jest warstwa specjalnego żelu. Jest on na ogół chłodny, co pacjent może odczuć przez krótką chwilę. Żel zapewnia dobre przewodzenie ultradźwięków i eliminuje pęcherzyki powietrza między głowicą a skórą. Lekarz przykłada następnie głowicę USG do ciała i przesuwa ją, delikatnie dociskając, po powierzchni skóry. Na ekranie aparatu widać w tym czasie obrazy przekrojów wewnętrznych struktur ciała. Aby uzyskać lepszy obraz, lekarz może poprosić pacjenta o wykonanie pewnych czynności – np. nabranie głębokiego oddechu i wstrzymanie go na moment (co unieruchamia ruch przepony podczas badania jamy brzusznej) lub zmianę pozycji ciała.

Badanie USG trwa zwykle kilkanaście minut (przeważnie około 15–30 minut, zależnie od rodzaju badania i badanej okolicy). W tym czasie lekarz ogląda narządy w różnych płaszczyznach i może wykonywać pomiary widocznych struktury. Całość jest na bieżąco obserwowana na monitorze, a istotne obrazy mogą zostać zatrzymane (zamrożone) i zapisane w pamięci aparatu. Czasem lekarz drukuje też wybrane zdjęcia jako dokumentację.

Po zakończeniu badania pacjent otrzymuje papierowy ręcznik lub chusteczki, aby zetrzeć żel ze skóry, i może się ubrać. Lekarz potrzebuje zwykle jeszcze kilku minut na przeanalizowanie obrazów i dokończenie opisu. Następnie przekazuje wynik – w formie opisu badania, często wraz z dołączonymi wydrukami obrazów ultrasonograficznych – i omawia go z pacjentem. Pacjent od razu dowiaduje się, jaki jest rezultat USG i jakie ewentualnie zalecenia wynikają z badania.

Co wykrywa USG?

Badanie ultrasonograficzne pozwala wykryć wiele różnych nieprawidłowości w organizmie. Oto przykładowe zmiany, które mogą zostać uwidocznione podczas USG:

• Obrzęki i stany zapalne – obrzęk tkanek, powiększenie węzłów chłonnych czy powiększenie śledziony mogą świadczyć o toczącym się stanie zapalnym lub infekcji.
• Nieprawidłowości naczyniowe – poszerzenia naczyń krwionośnych (np. tętniaki aorty brzusznej) albo przeciwnie, ich zwężenia (np. w tętnicach nerkowych czy szyjnych) widoczne są dzięki zastosowaniu techniki Dopplera.
• Torbiele – obecność płynowych przestrzeni w narządach, takich jak torbiele w wątrobie, nerkach, jajnikach czy piersiach.
• Kamienie i złogi – złogi w pęcherzyku żółciowym (kamica żółciowa) lub kamienie nerkowe i moczowodowe w drogach moczowych, a także złogi w przewodach ślinianek.
• Przepukliny – uwidocznienie przerwania ciągłości powłok ciała i przemieszczenia narządów, np. przepuklina pachwinowa, pępkowa.
• Płyny w jamach ciała – nadmierna ilość płynu w jamie opłucnej (przy płucach) lub w jamie otrzewnej (w brzuchu), świadcząca np. o zapaleniu, niewydolności krążenia czy marskości wątroby.
• Zmiany w strukturze narządów – np. zwiększona echogeniczność wątroby (stłuszczenie) lub nierówna powierzchnia i zmniejszenie jej rozmiarów (marskość), włóknienie nerek, guzkowate zmiany w tarczycy itp.
• Powiększenie lub zmniejszenie narządów – USG mierzy wymiary narządów, wykrywając np. powiększenie wątroby (hepatomegalię), śledziony (splenomegalię), nerek lub ich pomniejszenie wskutek zaniku.
• Zmiany nowotworowe – guzy o charakterze zarówno łagodnym, jak i złośliwym. Ultrasonografia wykrywa mnogie typy zmian ogniskowych: guzki (np. w tarczycy czy piersi), podejrzane guzy lite w narządach (np. nerce, wątrobie) oraz powiększone węzły chłonne mogące sugerować przerzuty nowotworowe.
• Wady wrodzone – w trakcie badań prenatalnych USG można rozpoznać szereg wad rozwojowych płodu (np. wady serca, rozszczepy, nieprawidłowości kończyn) na wczesnym etapie ciąży.
• Inne zmiany – np. płyn w stawie (wysięk), ciała obce w tkankach miękkich, zbiorniki ropy (ropnie) i wiele innych.

Należy pamiętać, że samo badanie USG nie zawsze wystarcza do postawienia ostatecznego rozpoznania. Czasem konieczne jest poszerzenie diagnostyki o dalsze metody obrazowe – takie jak tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny – albo wykonanie dodatkowych badań laboratoryjnych czy biopsji. Niemniej jednak ultrasonografia bardzo często stanowi pierwszy krok w wykrywaniu poważnych chorób i kieruje dalszym postępowaniem lekarza.

USG w ciąży

Szczególnym rodzajem ultrasonografii jest badanie USG w ciąży. Ultrasonografia prenatalna stanowi podstawowe narzędzie oceny zdrowia rozwijającego się dziecka i przebiegu ciąży. Ponieważ USG jest bezpieczne dla płodu (brak promieniowania, wykorzystywane są jedynie fale dźwiękowe), badanie to wykonuje się rutynowo u każdej ciężarnej.

Standardowo w prawidłowo przebiegającej ciąży zaleca się trzy główne badania USG:

• USG w I trymestrze (między 11. a 14. tygodniem ciąży) – tzw. USG genetyczne. Pozwala potwierdzić wiek ciąży, liczbę płodów oraz ocenić przezierność karkową i obecność kości nosowej u płodu (są to markery ewentualnych wad genetycznych, takich jak zespół Downa). Podczas tego badania można już wstępnie ocenić anatomię rozwijającego się dziecka.
• USG w II trymestrze (między 18. a 22. tygodniem ciąży) – tzw. połówkowe badanie USG. To najbardziej szczegółowe badanie, w trakcie którego dokładnie ocenia się anatomię płodu: wszystkie główne narządy i układy (mózg, serce, kręgosłup, nerki, kończyny itd.). Lekarz sprawdza też m.in. ilość wód płodowych, lokalizację łożyska oraz mierzy parametry wzrostu dziecka. Na tym etapie często możliwe jest określenie płci dziecka.
• USG w III trymestrze (między 28. a 32. tygodniem ciąży) – ocenia głównie dobrostan płodu i jego wzrost. Mierzona jest szacunkowa masa ciała dziecka, sprawdzana pozycja płodu w macicy (ułożenie do porodu) oraz oceniany jest przepływ krwi w niektórych naczyniach (np. w tętnicy pępowinowej) w celu wychwycenia oznak niewydolności łożyska lub zagrożenia płodu.

Oprócz tych podstawowych badań, w razie potrzeby wykonuje się dodatkowe USG. Na bardzo wczesnym etapie ciąży (około 6–8. tygodnia) można wykonać USG przezpochwowe w celu potwierdzenia ciąży, określenia liczby zarodków i sprawdzenia bicia serca płodu. Pod koniec ciąży, po terminie porodu, również często wykonuje się kolejne USG, aby ocenić ilość wód płodowych i dobrostan przenoszonego dziecka.

Nowoczesne aparaty ultrasonograficzne umożliwiają także wykonanie USG 3D i 4D w ciąży, czyli uzyskanie trójwymiarowego obrazu płodu (również w ruchu). Takie badania mają wprawdzie głównie znaczenie pamiątkowe dla rodziców (pozwalają np. zobaczyć twarz dziecka przed narodzeniem), ale w niektórych przypadkach mogą pomóc dokładniej uwidocznić wybrane wady anatomiczne.

Ultrasonografia położnicza jest niezwykle istotna dla monitorowania rozwoju ciąży. Dzięki niej można wcześnie wykryć poważne nieprawidłowości i w porę podjąć odpowiednie działania – np. zaplanować leczenie po urodzeniu dziecka lub przygotować się do rozwiązania ciąży w specjalistycznym ośrodku, jeśli maluch wymagałby interwencji chirurgicznej zaraz po porodzie.

Gdzie wykonać badanie USG i ile to kosztuje?

Badanie USG jest szeroko dostępne w placówkach medycznych na terenie całego kraju. Można je wykonać w szpitalach (oddziały radiologii lub diagnostyki obrazowej), w przychodniach specjalistycznych, a także w licznych prywatnych centrach diagnostycznych. Wiele gabinetów lekarskich – zwłaszcza ginekologicznych czy kardiologicznych – jest również wyposażonych w aparaty ultrasonograficzne, dzięki czemu lekarz może wykonać USG podczas wizyty.

Jeżeli pacjent posiada ważne ubezpieczenie zdrowotne (NFZ), badanie USG zlecone przez lekarza specjalistę lub lekarza rodzinnego jest bezpłatne. Wymagane jest jednak posiadanie skierowania na badanie. Terminy badań refundowanych mogą być odległe w zależności od obłożenia pracowni – w przypadku pilnych wskazań lekarz zaznaczy wyższą pilność, co może skrócić czas oczekiwania.

Badanie można także wykonać odpłatnie, bez skierowania, we własnym zakresie. Koszt zależy od rodzaju badania i miejsca jego wykonania. Ceny standardowego USG pojedynczej okolicy (np. jamy brzusznej, tarczycy, piersi) zwykle mieszczą się w przedziale od około 150 do 300 zł. Bardziej specjalistyczne badania, takie jak echo serca czy USG Doppler naczyń, mogą być nieco droższe (np. 300–400 zł). Z kolei proste USG jednej struktury (np. USG węzłów chłonnych szyi) bywa tańsze – rzędu 100–150 zł. Niektóre placówki oferują też odpłatne pakiety kilku badań USG w promocyjnej cenie.

Wybierając miejsce wykonania USG, warto zwrócić uwagę na doświadczenie personelu i jakość sprzętu. W razie wątpliwości co do wyniku zawsze można skonsultować go z innym specjalistą lub powtórzyć badanie w innej placówce. Na szczęście ultrasonografia jest tak powszechna, że znalezienie pracowni USG w pobliżu zwykle nie stanowi problemu.

Nowoczesne techniki ultrasonograficzne

Ultrasonografia stale się rozwija, oferując coraz więcej możliwości diagnostycznych. W ostatnich latach do rutynowej praktyki medycznej wprowadzono kilka zaawansowanych technik USG, które poszerzają zakres informacji uzyskiwanych w badaniu:

• Ultrasonografia z kontrastem (CEUS) – podczas takiego badania do krwi pacjenta podaje się specjalny kontrast ultrasonograficzny zawierający mikropęcherzyki gazu. Kontrast ten jest dobrze widoczny w obrazie USG i pozwala uwidocznić przepływ krwi w narządach i zmianach patologicznych z jeszcze większą dokładnością. CEUS bywa wykorzystywany np. do oceny charakteru wykrytych guzów (czy zmiana w wątrobie jest naczyniakiem, czy nowotworem złośliwym) lub do poszukiwania ognisk przerzutów. Badanie z kontrastem ultrasonograficznym jest nadal bezpieczne – używane mikropęcherzyki są nietoksyczne i ulegają wydaleniu z organizmu.
• Elastografia USG – to technika, która ocenia sztywność tkanek za pomocą ultradźwięków. Aparat dokonuje pomiaru, jak bardzo dana tkanka poddaje się deformacji przy niewielkim ucisku falą dźwiękową. Zdrowe i zmienione chorobowo tkanki różnią się elastycznością – np. tkanka wątroby objęta włóknieniem (w przebiegu marskości) jest twardsza niż zdrowa. Elastografia pozwala nieinwazyjnie ocenić stopień zwłóknienia narządów (jest np. wykorzystywana zamiast biopsji do oceny zaawansowania włóknienia wątroby w przewlekłych zapaleniach). Może też pomóc w różnicowaniu zmian guzowatych – np. guzki tarczycy o cechach twardych częściej bywają złośliwe niż miękkie.
• Doppler color i power Doppler – to ulepszenia klasycznego badania dopplerowskiego. Color Doppler nakłada na obraz USG kolorowe oznaczenia przepływu krwi (inny kolor dla kierunku do głowicy i od głowicy), dzięki czemu lekarz od razu widzi, w jakim kierunku i z jaką prędkością płynie krew w danym naczyniu. Power Doppler z kolei jest bardzo czuły na wolniejsze przepływy – pozwala uwidocznić nawet drobne naczynia i przepływ krwi o niewielkiej prędkości, co jest przydatne np. przy badaniu unaczynienia małych zmian lub narządów o powolnym przepływie krwi.
• Telemedycyna i AI w USG – coraz częściej wykorzystuje się rozwiązania telemedyczne, które pozwalają przesyłać obraz USG w czasie rzeczywistym do konsultacji zdalnej z innym specjalistą. Pojawiają się też systemy sztucznej inteligencji wspomagające analizę obrazów ultrasonograficznych – np. algorytmy pomagające wykrywać drobne zmiany lub oceniać ryzyko złośliwości guzów na podstawie cech obrazu. Choć technologie te są dopiero w fazie rozwoju, pokazują, że przyszłość ultrasonografii będzie coraz bardziej zaawansowana.

Krótka historia badania USG

Choć dziś ultrasonografia jest powszechnym badaniem, jej początki sięgają dopiero połowy XX wieku. Technologia wykorzystująca fale ultradźwiękowe wywodzi się z sonarów używanych podczas II wojny światowej do wykrywania okrętów podwodnych. Po wojnie zaczęto się zastanawiać, czy ultradźwięki mogłyby posłużyć do obrazowania tkanek ludzkich. Pierwsze eksperymentalne aparaty powstały w latach 40. i 50. XX wieku – były to bardzo prymitywne urządzenia, które rejestrowały odbicia fal na ekranie oscyloskopu i dawały jednowymiarowe obrazy (tzw. prezentacja A).

Za pioniera nowoczesnej ultrasonografii diagnostycznej uważa się szkockiego lekarza Iana Donalda, który w 1958 roku po raz pierwszy zastosował USG w położnictwie. Donald wykorzystał ultradźwięki do obrazowania płodu w macicy, co zrewolucjonizowało opiekę nad ciążą. W kolejnych latach rozwijano technologię tzw. prezentacji B – dwuwymiarowego obrazu przekroju ciała. Na początku lat 60. powstały pierwsze prototypy skanerów USG, które mogły obrazować organy wewnętrzne w formie zbliżonej do współczesnych obrazów ultrasonograficznych.

W Polsce pierwsze aparaty USG zaczęły pojawiać się w latach 60. XX wieku. Profesor Leszek Filipczyński w 1963 roku skonstruował prototyp ultrasonografu UG-1 – był to jeden z pierwszych tego typu aparatów w Europie. W kolejnych dekadach ultrasonografia w Polsce dynamicznie się rozwijała, a krajowi specjaliści przyczynili się do doskonalenia metod (np. w dziedzinie ultrasonografii ginekologicznej i prenatalnej).

Prawdziwy przełom nastąpił w latach 70. i 80., gdy pojawiły się ultrasonografy real-time – umożliwiające obserwację ruchomych obrazów w czasie rzeczywistym. Zastąpiły one wcześniejsze urządzenia, które często wymagały statycznego skanowania i żmudnej interpretacji pojedynczych przekrojów. W latach 80. wprowadzono też badanie Dopplerowskie, a w latach 90. rozwinięto techniki 3D i 4D. Współczesne aparaty USG są cyfrowe, bardzo precyzyjne i znacznie mniejsze od swoich poprzedników. Obecnie ultrasonografy mieszczą się nawet w przenośnych walizkach lub głowicach podłączanych do tabletów, co świadczy o ogromnym postępie od czasów pionierskich konstrukcji sprzed ponad 60 lat.

Znaczenie badania USG we współczesnej diagnostyce

Ultrasonografia stała się dziś jednym z najważniejszych badań obrazowych w medycynie. Trudno wyobrazić sobie diagnostykę wielu schorzeń bez tego badania. USG łączy w sobie bezpieczeństwo, dostępność i wszechstronność – cechy, które sprawiają, że jest często badaniem pierwszego wyboru. Lekarze różnych specjalności korzystają z ultrasonografii na co dzień: interniści do oceny narządów jamy brzusznej, kardiolodzy do badania serca (echokardiografia), ginekolodzy do monitorowania ciąży i oceny narządów rodnych, urolodzy do diagnostyki nerek i pęcherza, endokrynolodzy do kontroli tarczycy, a ortopedzi i traumatolodzy do badania mięśni, ścięgien i stawów. Ponadto w medycynie ratunkowej ultrasonografia odgrywa ważną rolę – stosuje się ją np. w protokole FAST u pacjentów urazowych, aby w ciągu kilkudziesięciu sekund sprawdzić, czy doszło do wewnętrznego krwawienia w jamie brzusznej lub klatce piersiowej.

Dzięki USG wiele poważnych chorób może zostać wykrytych we wczesnym stadium, co zdecydowanie poprawia rokowanie pacjentów. Przykładowo, wykrycie tętniaka aorty brzusznej podczas rutynowego USG może zapobiec jego pęknięciu, a znalezienie małego guzka w piersi pozwala na szybkie wdrożenie leczenia onkologicznego. W położnictwie ultrasonografia przyczyniła się do znaczącej poprawy opieki nad matką i dzieckiem – monitorowanie rozwoju płodu i wczesne wykrywanie wad rozwojowych umożliwia podjęcie działań jeszcze przed lub tuż po narodzeniu dziecka.

W wielu przypadkach USG zastępuje bardziej inwazyjne lub obciążające badania. Na przykład w diagnostyce kamicy żółciowej czy nerkowej ultrasonografia często eliminuje potrzebę wykonywania tomografii. Z kolei przy podejrzeniu płynu w jamach ciała (wodobrzusze, płyn w opłucnej) USG jest szybkim i prostym sposobem potwierdzenia diagnozy.

Podsumowując, choć ultrasonografia nie zawsze dostarcza odpowiedzi na wszystkie pytania diagnostyczne, w zdecydowanej większości przypadków stanowi nieocenioną pomoc dla lekarzy. Dzięki niej pacjenci mogą uniknąć zbędnej zwłoki w diagnozie, a terapia może być wdrożona szybciej i skuteczniej. Rozwój technologii USG sprawia, że jej rola w medycynie będzie prawdopodobnie jeszcze większa – aparaty stają się coraz doskonalsze, a nowe techniki (jak omówione wyżej elastografia czy USG z kontrastem) poszerzają możliwości zastosowań ultradźwięków. Ultrasonografię można śmiało nazwać przedłużeniem ręki lekarza w XXI wieku, pozwalającym zajrzeć w głąb ciała pacjenta szybko, bezpiecznie i bezboleśnie.

Najczęściej zadawane pytania o badanie USG

Czy badanie USG jest szkodliwe dla zdrowia?

Nie, USG jest badaniem uważanym za całkowicie nieszkodliwe. Nie wykorzystuje promieniowania rentgenowskiego ani żadnych czynników mogących negatywnie wpływać na organizm. Zamiast tego używa fal ultradźwiękowych, które nie powodują uszkodzeń tkanek. Dlatego ultrasonografię można bez obaw wykonywać nawet u kobiet w ciąży i noworodków. Do dziś nie stwierdzono, aby diagnostyczne dawki ultradźwięków używane w USG wywoływały jakiekolwiek trwałe skutki uboczne.

Czy USG boli?

Samo badanie USG jest bezbolesne. Podczas badania czujesz jedynie chłód żelu nakładanego na skórę oraz lekki ucisk głowicy przesuwającej się po ciele. Niektórzy pacjenci mogą odczuwać niewielki dyskomfort, jeśli wymagane jest mocniejsze dociśnięcie głowicy (np. przy badaniu jamy brzusznej, gdy trzeba odsunąć pętle jelit). Również badania wymagające wprowadzenia sondy do ciała (np. USG dopochwowe) mogą być nieco krępujące lub niekomfortowe, ale nie powinny sprawiać bólu. W razie odczuwania bólu należy od razu poinformować o tym lekarza.

Ile trwa badanie USG?

Czas trwania badania zależy od jego rodzaju i zakresu, ale zazwyczaj wynosi od 15 do 30 minut. Proste badania jednego narządu (np. USG tarczycy) mogą zająć około kwadransa, natomiast bardziej złożone (np. USG jamy brzusznej obejmujące wiele organów czy echo serca) potrafią trwać bliżej pół godziny. W szczególnych przypadkach – gdy badanie jest utrudnione (np. z powodu konieczności uspokojenia dziecka) albo wymaga bardzo dokładnej analizy – USG może się nieco wydłużyć. Ogólnie jednak jest to badanie dość krótkie.

Jak często można wykonywać USG?

Ultrasonografia jest na tyle bezpieczna, że można ją powtarzać nawet bardzo często. Nie ma określonych minimalnych odstępów czasu, które trzeba zachować między badaniami USG. Jeśli zachodzi taka potrzeba, USG można wykonywać nawet codziennie (np. w monitorowaniu niektórych powikłań w szpitalu) lub kilkakrotnie w krótkim czasie. W praktyce częstotliwość badań zależy od wskazań medycznych – lekarz decyduje, czy i kiedy powtórzyć USG na podstawie stanu pacjenta. Ważne jest, że powtarzane badania USG nie kumulują żadnych dawek szkodliwych (jak np. powtarzane prześwietlenia rentgenowskie), zatem nie stanowią zagrożenia.

Czy USG jest lepsze od tomografii komputerowej i rezonansu magnetycznego?

Nie można jednoznacznie powiedzieć, że USG jest „lepsze” lub „gorsze” od innych badań obrazowych – każde z nich ma swoje unikalne zalety i zastosowania. Ultrasonografia wyróżnia się tym, że jest bezpieczna (brak promieniowania), tania i dostępna, a także daje obraz w czasie rzeczywistym. Świetnie sprawdza się w obrazowaniu narządów jamy brzusznej, tarczycy, serca, w diagnostyce ciąży czy naczyń krwionośnych. Tomografia komputerowa (TK) oraz rezonans magnetyczny (MR) to z kolei badania o bardzo wysokiej rozdzielczości i przydatne tam, gdzie USG nie sięga – np. do obrazowania wnętrza czaszki, płuc, jelit czy skomplikowanych struktur kostnych. TK wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, ale daje szczegółowe przekrojowe obrazy całego ciała w krótkim czasie. MR jest badaniem bez promieniowania, za to bardzo czułym na różne typy tkanek (świetnie pokazuje np. mózg, rdzeń kręgowy, stawy).

W praktyce lekarze często zaczynają diagnostykę od USG, a jeśli wynik jest niejednoznaczny lub potrzeba dokładniejszej oceny pewnych struktur – kierują na TK lub MR. Na przykład, guza wykrytego w USG wątroby można dalej diagnozować w rezonansie dla lepszej charakterystyki. Z kolei urazy głowy ocenia się TK zamiast USG, bo ultradźwięki nie przenikną przez kości czaszki. Można zatem powiedzieć, że USG, TK i MR uzupełniają się wzajemnie w diagnostyce – wybór zależy od tego, którą metodą najlepiej uwidoczni się dany narząd i zmiany chorobowe w konkretnej sytuacji.

Czy na badanie USG potrzebne jest skierowanie?

To zależy od trybu, w jakim badanie ma być wykonane. Jeżeli badanie ma być zrobione w ramach NFZ (bezpłatnie), wymagane jest skierowanie od lekarza (rodzinnego lub specjalisty). Bez ważnego skierowania pracownia nie wykona badania refundowanego. Natomiast jeśli pacjent decyduje się na badanie odpłatne (prywatnie), skierowanie nie jest potrzebne – można samemu zgłosić się na USG w wybranej placówce i pokryć koszt badania.

Jak przygotować się do badania USG?

Przygotowanie zależy od rodzaju badania. Wiele USG nie wymaga specjalnych przygotowań – wystarczy zadbać o higienę, założyć wygodny strój umożliwiający odsłonięcie badanego miejsca i stawić się o umówionej godzinie. Natomiast niektóre badania mają konkretne zalecenia:

• USG jamy brzusznej: należy być na czczo (nic nie jeść przez ok. 6–8 godzin przed badaniem), unikać gazowanych napojów i palenia w dniu badania, a dodatkowo wypić kilka szklanek wody niegazowanej na godzinę przed USG, by wypełnić pęcherz.
• USG miednicy przez powłoki brzuszne (np. pęcherza, prostaty, macicy i jajników): wymagany jest pełny pęcherz – trzeba wypić ok. 1 litr płynów godzinę przed badaniem i nie oddawać moczu.
• USG transwaginalne (dopochwowe): przeciwnie niż wyżej – pęcherz powinien być pusty, by badanie było komfortowe i miarodajne. Dodatkowo zaleca się przeprowadzać je między 5. a 10. dniem cyklu.
• USG piersi: nie wymaga przygotowania, choć często radzi się wykonywać je w I fazie cyklu miesiączkowego (tuż po miesiączce), gdy piersi są mniej wrażliwe.
• USG Doppler naczyń: dobrze jest przez kilkanaście minut przed badaniem odpocząć (uspokoić krążenie), a w dniu badania unikać kofeiny i papierosów, które mogłyby wpływać na przepływ krwi.

Jeśli nie masz pewności co do zaleceń, zapytaj lekarza kierującego albo personelu rejestrującego na badanie – poinstruują Cię, jak się przygotować.

Czy menstruacja wpływa na termin badania USG?

W większości przypadków miesiączka nie stanowi przeciwwskazania do wykonania USG. Badania takie jak USG jamy brzusznej, tarczycy, piersi czy nerek można wykonywać niezależnie od fazy cyklu miesiączkowego. Pewien wyjątek stanowi USG ginekologiczne przezpochwowe – zwykle zaleca się, aby nie wykonywać go podczas krwawienia miesiączkowego, chyba że istnieją pilne wskazania. Wynika to głównie z kwestii komfortu pacjentki oraz względów higienicznych. Jeżeli masz zaplanowane profilaktyczne USG transwaginalne, najlepiej ustal termin poza czasem miesiączki. Natomiast w sytuacjach nagłych (np. podejrzenie poważnej zmiany w obrębie narządów rodnych) badanie to może być wykonane mimo trwania okresu.

Czy można jeść lub pić przed USG?

To również zależy od rodzaju USG. Przed większością badań USG nie ma potrzeby bycia na czczo – można normalnie jeść i pić. Wyjątkiem jest USG jamy brzusznej, przed którym zaleca się powstrzymanie od jedzenia na co najmniej 6 godzin i unikanie napojów gazowanych czy ciężkostrawnych posiłków dzień wcześniej. Lekki posiłek można zjeść poprzedniego dnia, ale w dniu badania brzuch powinien być pusty (można jedynie pić niewielkie ilości wody). Picie niegazowanej wody jest wręcz wskazane przed USG brzucha, aby wypełnić pęcherz (jak wspomniano wyżej). Przy pozostałych badaniach, np. USG tarczycy, piersi, Doppler, nie ma ograniczeń dietetycznych – można jeść i pić normalnie.

Jak przebiega badanie USG dopochwowe (transwaginalne)?

USG transwaginalne jest odmianą badania ultrasonograficznego stosowaną w ginekologii. Przebiega nieco inaczej niż klasyczne USG przez powłoki brzuszne, ponieważ wymaga użycia specjalnej, wąskiej sondy dopochwowej. Podczas badania pacjentka leży na plecach, podobnie jak przy rutynowym badaniu ginekologicznym. Lekarz nakłada na sondę jednorazową osłonkę (przypominającą prezerwatywę) oraz warstwę żelu, a następnie delikatnie wprowadza ją do pochwy pacjentki. Dzięki takiemu podejściu głowica USG znajduje się bardzo blisko macicy i jajników, co umożliwia uzyskanie dokładniejszego obrazu tych narządów niż przy badaniu przez powłoki brzuszne.

Badanie dopochwowe nie jest bolesne, choć uczucie nacisku w pochwie może być dla niektórych kobiet niekomfortowe. Ważne jest rozluźnienie mięśni i spokojne oddychanie, co ułatwia przeprowadzenie USG. Lekarz powoli obraca i przesuwa sondę, oglądając na monitorze obraz narządów rodnych. Całość trwa zwykle kilka–kilkanaście minut. Po zakończeniu badania sondę ostrożnie usuwa się z pochwy. Pacjentka może od razu wrócić do normalnych zajęć – USG dopochwowe nie wymaga żadnej rekonwalescencji. Warto pamiętać, że do tego badania pęcherz moczowy powinien być pusty (dla komfortu i lepszej widoczności), a samo badanie najlepiej planować poza czasem menstruacji (chyba że istnieje pilna potrzeba diagnostyczna).

Czy istnieje możliwość wykonania USG w domu pacjenta?

Standardowo badanie USG wykonuje się w gabinecie lekarskim wyposażonym w stacjonarny aparat ultrasonograficzny. Istnieją jednak przenośne aparaty USG, które pozwalają lekarzom przeprowadzać badanie w warunkach domowych lub w terenie (np. podczas wizyt domowych, w karetce pogotowia czy w warunkach polowych). Takie aparaty są mniejsze i zasilane bateryjnie albo z sieci. USG przenośne bywa używane np. przez lekarzy intensywnej terapii przy łóżku pacjenta (tzw. badanie POCUS – Point of Care Ultrasound, czyli USG przyłóżkowe) do szybkiej oceny stanu narządów w sytuacjach nagłych. Również niektóre prywatne usługi medyczne oferują badanie USG w domu pacjenta – szczególnie jeśli pacjent ma trudność z dotarciem do placówki.

Trzeba jednak pamiętać, że jakość badania w domu może zależeć od warunków (oświetlenie, możliwość odpowiedniego ułożenia pacjenta) oraz od klasy przenośnego sprzętu. Niemniej postęp technologiczny sprawia, że domowe lub przyłóżkowe USG staje się coraz bardziej dostępne, choć w rutynowej diagnostyce większość badań nadal wykonywana jest w placówkach medycznych.